Wednesday, April 17, 2013
وَمَن يَتَّقِ اللَّـهَ يَجْعل لَّهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ ..
وێنهيهكى سهرنجڕاكێشى مانگ (صورة رائعة للقمر) !
Wednesday, March 20, 2013
وەڵام بۆ رەخنەگرانی ئیعجازی زانستی
نووسینی: د. كاوە فەرەج سەعدون/ پزیشكی پسپۆڕی هەناوی و سنگ
drkawa_sadoon@yahoo.com
drkawa_sadoon@yahoo.com
لەگەڵ ئەو رۆڵە گرنگەی ئیعجازی زانستی لە رۆژگاری ئەمڕۆماندا دەیگێڕێت و پشتگیری كردنی لەلایەن زۆربەی زانایانی موسوڵمانەوە, كەسانێكیش هەن كە رەخنەی لێدەگرن لەناو موسوڵمانانداو زۆربەیان لەوانەن كە نایانەوێت زیادڕەوی تێدابكرێت, و نەبێتە هۆی فەرامۆشكردنی لێكدانەوەكانی تر بۆ دەقە شەرعیەكان كە زانایانی تری باوەڕپێكراو لەكۆندا پێی هەستاون, ئەمەش كارێكی ئاساییەو سوننەتێكی خوداییە لەبوونی راو بیروبۆچوونە جیاوازەكان لەنێوان مرۆڤەكاندا بەتایبەتی لەو بابەتانەی كە عەقڵ و مەنتیق رۆڵی زیاتری تێدا دەبینن, (وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلاَ يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ {118} إِلاَّ مَن رَّحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ {119}هود، (وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِن كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الْإِنسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا) {الكهف/54}.
- رەخنەی یەكەم:
قورئانی پیرۆز بۆیە دابەزی بۆ ئەوەی عەرەبەكانی سەرەتای ئیسلام لێی تێبگەن, ئێمەی موسوڵمانیش دەبێت شوێنپێی ئەوان هەڵگرین لە تێگەیشتنیان بۆ ئایەتەكان بەپێی مانای ووشەكانی, لەبەرئەوەی ئەوان عەرەب بوون و ئەوان شارەزاتر بوون بە زمانی خۆیان و مانای ووشەكانی لە ئێمە, ئیعجازی زانستیش زیان لە بەلاغەت و رەوانبێژی قورئان دەدات، لەبەرئەوەی ئەو كەسانەی كە قورئان گفتوگۆی لەگەڵ دەكردن كاتی دابەزینی ئەگەر ئەم مانایانەیان نەزانیایە ئەوە مانای ئەوەیە كە قورئان رەوانبێژ نیە چونكە باری ئەو كەسانەی قسەی لەگەڵ كردوون بەهەند وەرنەگرتووە, ئەگەر خەڵكیش پێشتر ئەم مانایانەیان بزانیایە ئەی بۆچی راپەڕینی زانستی عەرەب لەو رۆژەوەی قورئان دابەزی دەستی پێنەكرد, ئەیناڵێن قورئان زانستی پێشینەكان وداهاتووشی تێدایە؟!
+ وەڵام:
1- قورئانی پیرۆز بۆ هەموو مرۆڤایەتی دابەزیوە تا رۆژی دوایی, كاتێكیش گفتووگۆ لەگەڵ ژیریی مرۆڤەكاندا دەكات هەر كەسەو بەپێی توانای خۆی سوودی لێ وەردەگرێت, ئەگەر ژیریەكانیش بێ توانابوون لە تێگەیشتنی مانای هەندێك لە ئایەتەكان ئەوا پێویستە پشت ببەستین بە گەورە زاناو لێكۆڵەرەوان چونكە پەروەردگار دەفەرموێت: فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ {النحل/43}, زۆر جاریش زانایانی (فقە)و لێكۆڵەرەوان چەندین یاساو حوكمیان لە ئایەتەكانەوە دەرهێناوە كە خەڵكانی پێشین نەیانزانیوە, ئەویش لەبەرئەوەی قورئان: (لاتنقضی عجائبه) وەك لە فەرموودەدا هاتووە.
2- یەكێك لەلایەنەكانی ئیعجازی قورئان بریتیە لەوەی یەك دەستەواژە چەندین مانا دەبەخشێت, كە لەوانەیە هەندێكیان لە سەردەمێكدا دەركەوێت و هەندێكی تریشی لە زەمەنێكی داهاتوودا دەردەكەوێت لەگەڵ بەرەوپێش چوونی دۆزینەوە زانستیەكاندا, و پێویستە لەسەر زانایانی موسوڵمان لە هەموو سەردەمێكدا ئەم مانایانە بۆ خەڵكی روونبكەنەوە بەپێی ئەو زانست و زانیاریانەی لەبەردەستیاندایە.
3- كاتێك زانیاریی و زانستە گەردوونی و سروشتیەكان بەكاردەهێنین بۆ روونكردنەوەی ئایەتە قورئانیەكان و دەرخستنی لایەنی گەورەیی و ئیعجازیان ئەوا ئێمە بەم كارەمان وەك كاری زمانەوانەكان و رەوانبێژان دەكەین, خۆ لەسەردەمی پێغەمبەردا (صلى الله عليه وسلم) بەكارهێنانی زانستە زمانەوانیەكان لە دەرخستنی رووەكانی ئیعجازی قورئاندا نەبووەو سەردەمانی دواتر پەیدابوو, كە هەموو زانایان كۆكن لەسەر بەكارهێنانیان بۆ روونكردنەوەی لایەنەكانی ئیعجازی قورئان, كەواتە بۆچی ئێمە رێبدەین بە زانایانی زمانەوانی و رێنەدەین بە زانایانی گەردوون و سروشت كە زانستەكانیان بخەنە خزمەتی دەرخستنی لایەنەكانی ئیعجازی زانستی ئایەتە گەردوونیەكان لەقورئاندا؟!
مامۆستا (عمر عبید حسنە) دەڵێت : ” یەكێك لە ترسناكترین ئەو دەردانەی تووشی ژیریی مرۆڤی موسوڵمان بووەو رێگربووە لە تێڕوانین و شكاندنی كۆت وبەندەكان و هێنانەدی تێڕوانینی گشتگیری قورئان و بەكارهێنانی بۆ چارەسەری ئێستاو درێژبوونەوە بۆ داهاتوو, ئەو وەهمەیە كە ئەو بنەما فیكریانەی پێشتر لە قورئانەوە وەرگیرا لە سەردەمی یەكەمدا ئیتر كۆتایی هەوڵەكانەو تێگەیشتن لە دووریەكانی دەقەكان بەمانەوە بەستراوە لە هەموو شوێن و ساتێكدا, كە ئەمە مایەی گەمارۆدانی دەقە قورئانیەكانەو كورتكردنەوەی تێگەیشتنە لێی بە سەردەمێكی دیاری كراوەوەو بەندكردنی ژیریەكانە بەتێڕوانینی ئەو سەردەمەو كۆت وبەند كردنی عەقڵەو ترساندنە لەبیركردنەوە, ئەمە رێگری لە مرۆڤ دەكات كە تێبفكرێت و تێبڕوانێت بەو شێوەیەی دەقە قورئانیەكان خۆیان داوایدەكەن, شوێنكەوتن و تەقلید بووەتە میراتمان و بووەتە هۆی پەكخستنی ئیجتیهادو كۆشش و داهێنان و دەستكەوتەكانمان بۆ چەندین سەدە, تەنانەت لە ئاستی هەڵس وكەوتیش نەماوین لەگەڵ قورئانداو لە سوننەتەكانی تێناگەین لە ئاسۆكان و نەفسەكانداو لەلایەنە فیقهی و تەشریعەكاندا كورتمان كردووەتە, بەڵام ئایەتەكان چەندین مەبەستیان هەیە: پەروەردەیی و كۆمەڵایەتی و دەروونی و گەردوونی و هۆكارەكانی دۆزینەوەی زانستی, كە لایەنی تەشریعی تەنها یەك لایەنی ئەم مەبەستانەیە”.
4- لەلایەكی ترەوە بابزانین كە هاوەڵەكان و پێشینان لەم ئاماژە زانستیانەی قورئان تێدەگەیشتن, بۆ نموونە كە پەروەردگار دەفەرموێت: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ {الرحمن/19} بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا يَبْغِيَانِ {الرحمن/20} كە مەبەست پێی ئاوی سوێرە چونكە (بەحر) بە رەهایی لە قورئاندا بەمانای ئاوی سوێر هاتووە, (مرج) بە مانای (خلط) واتە تێكەڵی كردن , (بینهما برزخ) واتە بەربەستێك لەنێوانیاندایە, (لا یبغیان) واتە (لا یطغیان) واتە بەسەریەكدا زاڵنابن, هەربۆیە هاوەڵەكان لەوە تێدەگەیشتن كە دوو ئاوی سوێر هەیە كە تێكەڵدەبن بەربەستێك لەنێوانیاندایە كە نابێتە هۆی زاڵبوونیان بەسەریەكدا, ئەم رستەیە بە ووشەكانیەوە لای هاوەڵان و موفەسیرانی پێشین زانرابوو, بەڵام شێوازو چۆنێتیەكەیان نەدەزانی لە دەریاكاندا, چونكە زۆر راستیی هەیە لەگەڵ تێپەڕبوونی كاتدا چۆنێتیەكەی دەزانرێت, وەك پەروەردگار دەفەرموێت: بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ {يونس/39} واتە بێباوەڕان ئەو شتانەیان بەدرۆ دەخستەوە كە زانیارییان پێی نەبووەو بۆیان دەرنەكەوتبوو و بەچاوی خۆیان نەیانبینیوە, (وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ ) (بمعنی: بیان كشفه) واتە: بینینی دەركەوتنی, هەروەها كە پەروەردگار دەفەرموێت: وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ {ص/88} (نبأ) لێرەدا مەبەست پێی تەئویل و روونبوونەوەی رووداوەكەیە, ئایا ئەم (نبأ) هەواڵە چیە؟ بریتیە لە بینین و دڵنیابوون, وەك چۆن پەروەردگار لە چیرۆكی (یوسف) علیه السلام بۆمان باس دەكات كە پێشتر خەوێكی بینیبوو بەڵام كە خەوەكەی هاتەدی فەرمووی (هذا تأويل رؤياي من قبل) واتە ئەمە هاتنەدی خەوەكەمە كە بەچاوی خۆمان بینیمان, كەواتە تەئویل لێرەدا بەمانای هاتنەدی هاتووە.
كەواتە بابزانین مانای هەموو ئایەتەكان كراوەو موفەسیرەكان هیچ ئایەتێكیان بەبێ راڤەكردن بەجێنەهێشتووە, بەڵام دەركەوتنی راستی هەندێ ئایەت و بینینیان بەتێپەڕبوونی كات روودەدات, تەنانەت هەندێك ئایەت هەیە كە خەڵك نایانزانن چۆنە تاوەكو نەیانبینن, جا چ لە دونیا یان لە دوارۆژدا بێت, موفەسیرەكان هەوڵی زۆر باشیانداوە لە تێگەیشتنی ئایەتە گەردوونیەكان بەپێی زانیارییەكانی رۆژگاری خۆیان, تەنانەت گەیشتوونەتە زانینی هەندێك راستی زانستی پێش دۆزینەوەیان لەلایەن زانایانەوە, بۆ نموونە (ئیبن عەبباس) رەزای خوای لێبێت لە تەفسیری ئایەتی: أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاء كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ {{الأنبياء/30} بڕیاری ئەوە دەدات كە ئاسمانەكان و زەوی پێكەوە بوون پاشان جیاكرانەوە , ئەمە پێش ئەوەی كە خەڵكی ئەمە بدۆزنەوە بە 1400ساڵ, ئەوەی ئێمە زیادمان كردووە تەنها ئەوەیە كە ئەم راستیە زانستیە لەمڕۆدا بۆ ئێمە سەلماوەو شوێنەوارەكەیمان بینیوە, ئیتر ئەمە مانای ئەوە نیە كە ئێمە لەوان باشترو زاناتربین, كەواتە ئێمە هەندێك لەم زانستە لەوانەوە وەردەگرین و بەس ئەوەندە هەیە ئێمە دەیانبینین لەمڕۆدا.
- رەخنەی دووەم:
بریتیە لە ترسان لە بەستنەوەی نێوان تەفسیری قورئان و بابەتە گەردوونیە بەردەوام گۆڕاوەكان, كە كاردەكاتە سەر راستگۆیی قورئان.
+ وەڵام:
ئێمە ئەم ترسە لە پەرۆشیەوە بۆ قورئان دەبینین, بابزانرێت كە ئەوانەی بە تەفسیری زانستی قورئانەوە خەریكن پابەندن بە بەكارهێنانی زانیارییە زانستیە جێگیرو دامەزراوەكان كە گەیشتوونەتە قۆناغی راستیی و دڵنیایی و وەك یاسایان لێهاتووە یان بیردۆزە زاڵبووەكانن, تەنانەت ئەگەر گۆڕانكاریش لەو زانیاریانەدا رووبدات هیچ زیانێكی بۆ قورئان نیە, چونكە ئەم جۆرە تەفسیرە ئیجتیهادە لە راڤەكردنداو دەتوانرێت بە راڤەكردنێكی تر راست بكرێتەوە لەژێر تیشكی زانیاریە نوێكاندا, بینیویشمانە كە دەقە قورئانیەكان هەموو ئەو دۆزینەوە نوێیانەی لەخۆگرتووە, چونكە دەقە قورئانیەكان بەكۆمەڵێك زاراوەی گشتگیر هاتوون كە هەموو مانا راستەكانیان لەخۆگرتووەو نەوە بەنەوە بۆ مرۆڤەكان دەردەكەوێت.
بابزانین كە روونكردنەوەی ئەمە هەر لە قورئان خۆیدا هەیە كە دەفەرموێت:سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ {فصلت/53} دەركەوتنی راستیەكانی بە بینین و سەیركردنەوە بەستووەتەوە, چونكە هەر راستیەك كە كەوتە بواری بینینەوە ئیتر گومانی تێدا نامێنێت, كەواتە زەمانەتەكە بریتیە لە بینین, بۆنموونە بەربەستی نێوان دەریاكان ئەمڕۆ بەهۆی مانگە دەستكردەكانەوە بینراوەو پێوانەی بۆدەكرێت, هەرچەندێكیش زانست بەرەوپێش بچێت, بینین و سەیركردن بەجێگیریی دەمێنێتەوە, و هیچ كاتێك زانست نایەت بڵێت بەربەستی نێوان دەریاكان بوونی نیە, كەواتە ئیعجازو تەفسیری زانستی بەو راستیە زانستیانە دەكرێت كە بینراوەو جێگیربووە.
ئەوانەی بە زانستەكانی قورئانەوە سەرقاڵن دەزانن كە تەفسیر كردنی قورئان هەوڵێك و كۆششێكی مرۆڤە هەربۆیە موفەسیرەكان زۆر جار جیاوازن لە تەفسیر كردنی هەنێك ئایەتی قورئان بەهۆی جۆراوجۆریی مانای ووشەكان, بۆ نموونە: دەربارەی (والبحر المسجور)الطور:6, هەندێك دەڵێن بەمانای: (المملوء) واتە دەریای لێوانلێو, هەروەها لە ماناكانی تری بریتیە لە: (الملتهب) واتە دەریای سوتێنراو یان كڵپەگرتوو, ئیمامی موفەسیرەكان (محمد بن جریر الطبری) دەڵێت: (أغلبُ معاني السّجْرِ وأولاها معنيان الإيقادُ والامتلاء) ثم رجح أن المَسْجُوْرَ: معناه المملوء وقال: (لَانَّ البحرَ غيرُ موقدٍ اليوم!!) , واتە: راستترین مانای (السّجْڕ) دوو دانەیە, دەریای گڕگرتوو یان دەریای لێوانلێو و پڕ, دواتر لە ووتەكانیدا مانای دەریای لێوانلێو و پڕ بەراستتر دەزانێت, لەبەرئەوەی دەڵێت: دەریا لەمڕۆماندا (واتە لە سەردەمی ئەواندا) گڕینەگرتووەو نەسووتێنراوە!!.
هەروەها جیاوازی لە بۆچوونی زانایان لە تەفسیردا لەوانەیە بەهۆی یاسا نەحویەكانەوە بێت, لێرەوە بۆمان دەردەكەوێت كە جیاوازی لە تەفسیر كردندا هۆكاری زۆرە لای موفەسیرەكان كە لە تەفسیرەكانیاندا رەنگیداوەتەوە, لەگەڵ ئەمەشدا كەس رەخنەی لەم جیاوازیە نەگرتووە یان داوای كردبێت كە تەفسیركردن بوەستێت.
زۆرێك لە موفەسیرەكان لەكاتی راڤەكردنی ئایەتە گەردوونیەكاندا پەنادەبەنە بەر تەئویل یان مەجاز یان بە چەند زانیاریەكی سادە راڤەیان دەكەن, كاتێكیش پسپۆڕانی زانستە گەردوونیەكان هاتن و بە تەواوەتی لە ئایەتەكان تێگەیشتن تەفسیریان كردن بەبێ تەئویل, و بەئاشكرا مانا راستەكانیان دەرخست كە لەگەڵ زانیاریی و قەناعەتی مرۆڤی سەردەمدا دەگونجێت.
دڵنیاین كە هیچ ترسێك نیە لە گۆڕانی زانیارییە گەردوونیەكانی بەكارهاتوو لە تەفسیردا, لەبەرئەوەی دەقە قورئانیەكان جێگیرو پارێزراون, هەر هەڵەیەكیش لە تەفسیردا پێویستە بگەڕێنرێتەوە بۆ راڤەكاران بەبێئەوەی كار لە راستگۆیی قورئان بكات, تەفسیریش گۆڕانكاریی بەسەردا دێت لەبەرئەوەی هیچ تەفسیرێكی جێگیر نیە كە موسوڵمانان بەدرێژایی سەردەمەكان لەسەری كۆكبووبن, تەنها ئەوانە نەبێت كە لە پێغەمبەرەوە (صلى الله عليه وسلم) بەڕاستی پێمانگەیوە كە بەشێكی زۆر كەمە.
ئەگەر بشڵێن خۆ خەریك كردن بە ئیعجازی زانستیەوە موسوڵمانان دوور دەخاتەوە لە هەوڵدان و داهێنانی زانستی و تەكنیكی وپێشكەوتن لەبوارە زانستیە جۆراوجۆرەكاندا, ئەوا دەڵێین: كە زوربەی ئەوانەی هەوڵدەدەن لەبوارەكانی ئیعجازی زانستیدا كەسانێكی زانستین كە شایەتیی توانای زانستیان بۆ دراوە لەبواری پسپۆڕیاندا, چەند زانایەكن كە ئەگەربێتو هاوئاهەنگی لەنێوان كارەكانیاندا بكرێت و بواری تەواویان بۆ بڕەخسێت وەك چۆن لە رۆژئاوا بۆیان دەرەخسێنن (كە شوێنی كۆچكردنیانە), ئەوا دەیانتوانی شارستانیەتێكی زانستی و تەكنیكی گەورە بخوڵقێنن كە رابوردووی درەوشاوەی ئوممەتمانیان دەبەستەوە بەداهاتوویەكی گەشاوەی چاوەڕوان كراوەوە.
زوربەی ئەو زانایانەی لەئیعجازی زانستیدا كاردەكەن یان لە دەرخستنی لایەنێكیدا داهێنان دەكەن خاوەنی پلەیەكی بەرزی رەوشتی ئیسلامین و عەقڵیەتێكی زانستی فراوان و بیرێكی تەكنیكی سەركەوتوو و هەستێكی دینی بەرزن.
سەرچاوەكان:
1- (جامع البيان في تفسير القريَن) ناسراو بة تفسيري (الطبري)/ دانراوي: (أبو جعفر محمد بن جرير الطبري)/ دار المعرفة- 1986.
2- (تفسير القريَن العظيم) ناسراو بة تفسيري (إبن كثير)/ دانراوي: أبي الفداو إسماعيل ابن كثير/ دار الكتاب العربي- 2004.
3- (الجامع لَاحكام القران) ناسراو بة تفسيري (القرطبي)/ دانراوي: (أبو عبدالله محمد بن أحمد الَانصاري القرطبي)/ دار إحياء التراث العربي.
4- كيف نتعامل مع القران – محمد الغزالي – سلسلة قضايا الفكر الإسلامي (5) المعهد العالمي للفكر الإسلامي ـ مكتب القاهرة- ط 3, 1993.
5- إنه الحق- عبدالمجيد الزنداني – هيئة الإعجاز العلمي في القران والسنة برابطة العالم الإسلامي- مكة المكرمة / الطبعة الثالثة – 1420هـ.
6- تأصيل الإعجاز العلمي في القران والسنة – من أبحاث المؤتمر العالمي الَاول للإعجاز العلمي في القران والسنة (إسلام اباد/ باكستان) – من إصدارات (الهيئة العالمية للإعجاز العلمي في القران والسنة)- 1987ز.
7- المعجزة العلمية في القران والسنة (تأصيل الإعجاز العلمي في القران والسنة)- الشيخ عبالمجيد الزنداني.
8- حديث (إن تحت البحر نارا) ومطابقة ذلك للحقائق العلمية- عبد الواسع بن يحيي بن محمد المعـزبـي- جامعة الإيمان / صنعاء- 2007.9- المعارضون للإعجاز العلمي في القريَن والسنة (مناقشة الَاراو ودحض الحجج)- د.كارم السيد غنيم, سايتي: موسوعة الإعجاز العلمی فی القران والسنە: http://www.quran-m.com/container2.php?fun=artview&id=175
10- في الرد علي منكر الإعجاز العلمي في القران الكريم (النتيجة الحتمية للجهل بالَايات القريَنية وإنكار المعجزات الإلهية) – أ.د. نظمي خليل أبوالعطا موسی – سایتی: موسوعە الإعجاز العلمی فی القران والسنە: http://www.quran-m.com/container2.php?fun=artview&id=878
- رەخنەی یەكەم:
قورئانی پیرۆز بۆیە دابەزی بۆ ئەوەی عەرەبەكانی سەرەتای ئیسلام لێی تێبگەن, ئێمەی موسوڵمانیش دەبێت شوێنپێی ئەوان هەڵگرین لە تێگەیشتنیان بۆ ئایەتەكان بەپێی مانای ووشەكانی, لەبەرئەوەی ئەوان عەرەب بوون و ئەوان شارەزاتر بوون بە زمانی خۆیان و مانای ووشەكانی لە ئێمە, ئیعجازی زانستیش زیان لە بەلاغەت و رەوانبێژی قورئان دەدات، لەبەرئەوەی ئەو كەسانەی كە قورئان گفتوگۆی لەگەڵ دەكردن كاتی دابەزینی ئەگەر ئەم مانایانەیان نەزانیایە ئەوە مانای ئەوەیە كە قورئان رەوانبێژ نیە چونكە باری ئەو كەسانەی قسەی لەگەڵ كردوون بەهەند وەرنەگرتووە, ئەگەر خەڵكیش پێشتر ئەم مانایانەیان بزانیایە ئەی بۆچی راپەڕینی زانستی عەرەب لەو رۆژەوەی قورئان دابەزی دەستی پێنەكرد, ئەیناڵێن قورئان زانستی پێشینەكان وداهاتووشی تێدایە؟!
+ وەڵام:
1- قورئانی پیرۆز بۆ هەموو مرۆڤایەتی دابەزیوە تا رۆژی دوایی, كاتێكیش گفتووگۆ لەگەڵ ژیریی مرۆڤەكاندا دەكات هەر كەسەو بەپێی توانای خۆی سوودی لێ وەردەگرێت, ئەگەر ژیریەكانیش بێ توانابوون لە تێگەیشتنی مانای هەندێك لە ئایەتەكان ئەوا پێویستە پشت ببەستین بە گەورە زاناو لێكۆڵەرەوان چونكە پەروەردگار دەفەرموێت: فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ {النحل/43}, زۆر جاریش زانایانی (فقە)و لێكۆڵەرەوان چەندین یاساو حوكمیان لە ئایەتەكانەوە دەرهێناوە كە خەڵكانی پێشین نەیانزانیوە, ئەویش لەبەرئەوەی قورئان: (لاتنقضی عجائبه) وەك لە فەرموودەدا هاتووە.
2- یەكێك لەلایەنەكانی ئیعجازی قورئان بریتیە لەوەی یەك دەستەواژە چەندین مانا دەبەخشێت, كە لەوانەیە هەندێكیان لە سەردەمێكدا دەركەوێت و هەندێكی تریشی لە زەمەنێكی داهاتوودا دەردەكەوێت لەگەڵ بەرەوپێش چوونی دۆزینەوە زانستیەكاندا, و پێویستە لەسەر زانایانی موسوڵمان لە هەموو سەردەمێكدا ئەم مانایانە بۆ خەڵكی روونبكەنەوە بەپێی ئەو زانست و زانیاریانەی لەبەردەستیاندایە.
3- كاتێك زانیاریی و زانستە گەردوونی و سروشتیەكان بەكاردەهێنین بۆ روونكردنەوەی ئایەتە قورئانیەكان و دەرخستنی لایەنی گەورەیی و ئیعجازیان ئەوا ئێمە بەم كارەمان وەك كاری زمانەوانەكان و رەوانبێژان دەكەین, خۆ لەسەردەمی پێغەمبەردا (صلى الله عليه وسلم) بەكارهێنانی زانستە زمانەوانیەكان لە دەرخستنی رووەكانی ئیعجازی قورئاندا نەبووەو سەردەمانی دواتر پەیدابوو, كە هەموو زانایان كۆكن لەسەر بەكارهێنانیان بۆ روونكردنەوەی لایەنەكانی ئیعجازی قورئان, كەواتە بۆچی ئێمە رێبدەین بە زانایانی زمانەوانی و رێنەدەین بە زانایانی گەردوون و سروشت كە زانستەكانیان بخەنە خزمەتی دەرخستنی لایەنەكانی ئیعجازی زانستی ئایەتە گەردوونیەكان لەقورئاندا؟!
مامۆستا (عمر عبید حسنە) دەڵێت : ” یەكێك لە ترسناكترین ئەو دەردانەی تووشی ژیریی مرۆڤی موسوڵمان بووەو رێگربووە لە تێڕوانین و شكاندنی كۆت وبەندەكان و هێنانەدی تێڕوانینی گشتگیری قورئان و بەكارهێنانی بۆ چارەسەری ئێستاو درێژبوونەوە بۆ داهاتوو, ئەو وەهمەیە كە ئەو بنەما فیكریانەی پێشتر لە قورئانەوە وەرگیرا لە سەردەمی یەكەمدا ئیتر كۆتایی هەوڵەكانەو تێگەیشتن لە دووریەكانی دەقەكان بەمانەوە بەستراوە لە هەموو شوێن و ساتێكدا, كە ئەمە مایەی گەمارۆدانی دەقە قورئانیەكانەو كورتكردنەوەی تێگەیشتنە لێی بە سەردەمێكی دیاری كراوەوەو بەندكردنی ژیریەكانە بەتێڕوانینی ئەو سەردەمەو كۆت وبەند كردنی عەقڵەو ترساندنە لەبیركردنەوە, ئەمە رێگری لە مرۆڤ دەكات كە تێبفكرێت و تێبڕوانێت بەو شێوەیەی دەقە قورئانیەكان خۆیان داوایدەكەن, شوێنكەوتن و تەقلید بووەتە میراتمان و بووەتە هۆی پەكخستنی ئیجتیهادو كۆشش و داهێنان و دەستكەوتەكانمان بۆ چەندین سەدە, تەنانەت لە ئاستی هەڵس وكەوتیش نەماوین لەگەڵ قورئانداو لە سوننەتەكانی تێناگەین لە ئاسۆكان و نەفسەكانداو لەلایەنە فیقهی و تەشریعەكاندا كورتمان كردووەتە, بەڵام ئایەتەكان چەندین مەبەستیان هەیە: پەروەردەیی و كۆمەڵایەتی و دەروونی و گەردوونی و هۆكارەكانی دۆزینەوەی زانستی, كە لایەنی تەشریعی تەنها یەك لایەنی ئەم مەبەستانەیە”.
4- لەلایەكی ترەوە بابزانین كە هاوەڵەكان و پێشینان لەم ئاماژە زانستیانەی قورئان تێدەگەیشتن, بۆ نموونە كە پەروەردگار دەفەرموێت: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ {الرحمن/19} بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا يَبْغِيَانِ {الرحمن/20} كە مەبەست پێی ئاوی سوێرە چونكە (بەحر) بە رەهایی لە قورئاندا بەمانای ئاوی سوێر هاتووە, (مرج) بە مانای (خلط) واتە تێكەڵی كردن , (بینهما برزخ) واتە بەربەستێك لەنێوانیاندایە, (لا یبغیان) واتە (لا یطغیان) واتە بەسەریەكدا زاڵنابن, هەربۆیە هاوەڵەكان لەوە تێدەگەیشتن كە دوو ئاوی سوێر هەیە كە تێكەڵدەبن بەربەستێك لەنێوانیاندایە كە نابێتە هۆی زاڵبوونیان بەسەریەكدا, ئەم رستەیە بە ووشەكانیەوە لای هاوەڵان و موفەسیرانی پێشین زانرابوو, بەڵام شێوازو چۆنێتیەكەیان نەدەزانی لە دەریاكاندا, چونكە زۆر راستیی هەیە لەگەڵ تێپەڕبوونی كاتدا چۆنێتیەكەی دەزانرێت, وەك پەروەردگار دەفەرموێت: بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ {يونس/39} واتە بێباوەڕان ئەو شتانەیان بەدرۆ دەخستەوە كە زانیارییان پێی نەبووەو بۆیان دەرنەكەوتبوو و بەچاوی خۆیان نەیانبینیوە, (وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ ) (بمعنی: بیان كشفه) واتە: بینینی دەركەوتنی, هەروەها كە پەروەردگار دەفەرموێت: وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ {ص/88} (نبأ) لێرەدا مەبەست پێی تەئویل و روونبوونەوەی رووداوەكەیە, ئایا ئەم (نبأ) هەواڵە چیە؟ بریتیە لە بینین و دڵنیابوون, وەك چۆن پەروەردگار لە چیرۆكی (یوسف) علیه السلام بۆمان باس دەكات كە پێشتر خەوێكی بینیبوو بەڵام كە خەوەكەی هاتەدی فەرمووی (هذا تأويل رؤياي من قبل) واتە ئەمە هاتنەدی خەوەكەمە كە بەچاوی خۆمان بینیمان, كەواتە تەئویل لێرەدا بەمانای هاتنەدی هاتووە.
كەواتە بابزانین مانای هەموو ئایەتەكان كراوەو موفەسیرەكان هیچ ئایەتێكیان بەبێ راڤەكردن بەجێنەهێشتووە, بەڵام دەركەوتنی راستی هەندێ ئایەت و بینینیان بەتێپەڕبوونی كات روودەدات, تەنانەت هەندێك ئایەت هەیە كە خەڵك نایانزانن چۆنە تاوەكو نەیانبینن, جا چ لە دونیا یان لە دوارۆژدا بێت, موفەسیرەكان هەوڵی زۆر باشیانداوە لە تێگەیشتنی ئایەتە گەردوونیەكان بەپێی زانیارییەكانی رۆژگاری خۆیان, تەنانەت گەیشتوونەتە زانینی هەندێك راستی زانستی پێش دۆزینەوەیان لەلایەن زانایانەوە, بۆ نموونە (ئیبن عەبباس) رەزای خوای لێبێت لە تەفسیری ئایەتی: أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاء كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ {{الأنبياء/30} بڕیاری ئەوە دەدات كە ئاسمانەكان و زەوی پێكەوە بوون پاشان جیاكرانەوە , ئەمە پێش ئەوەی كە خەڵكی ئەمە بدۆزنەوە بە 1400ساڵ, ئەوەی ئێمە زیادمان كردووە تەنها ئەوەیە كە ئەم راستیە زانستیە لەمڕۆدا بۆ ئێمە سەلماوەو شوێنەوارەكەیمان بینیوە, ئیتر ئەمە مانای ئەوە نیە كە ئێمە لەوان باشترو زاناتربین, كەواتە ئێمە هەندێك لەم زانستە لەوانەوە وەردەگرین و بەس ئەوەندە هەیە ئێمە دەیانبینین لەمڕۆدا.
- رەخنەی دووەم:
بریتیە لە ترسان لە بەستنەوەی نێوان تەفسیری قورئان و بابەتە گەردوونیە بەردەوام گۆڕاوەكان, كە كاردەكاتە سەر راستگۆیی قورئان.
+ وەڵام:
ئێمە ئەم ترسە لە پەرۆشیەوە بۆ قورئان دەبینین, بابزانرێت كە ئەوانەی بە تەفسیری زانستی قورئانەوە خەریكن پابەندن بە بەكارهێنانی زانیارییە زانستیە جێگیرو دامەزراوەكان كە گەیشتوونەتە قۆناغی راستیی و دڵنیایی و وەك یاسایان لێهاتووە یان بیردۆزە زاڵبووەكانن, تەنانەت ئەگەر گۆڕانكاریش لەو زانیاریانەدا رووبدات هیچ زیانێكی بۆ قورئان نیە, چونكە ئەم جۆرە تەفسیرە ئیجتیهادە لە راڤەكردنداو دەتوانرێت بە راڤەكردنێكی تر راست بكرێتەوە لەژێر تیشكی زانیاریە نوێكاندا, بینیویشمانە كە دەقە قورئانیەكان هەموو ئەو دۆزینەوە نوێیانەی لەخۆگرتووە, چونكە دەقە قورئانیەكان بەكۆمەڵێك زاراوەی گشتگیر هاتوون كە هەموو مانا راستەكانیان لەخۆگرتووەو نەوە بەنەوە بۆ مرۆڤەكان دەردەكەوێت.
بابزانین كە روونكردنەوەی ئەمە هەر لە قورئان خۆیدا هەیە كە دەفەرموێت:سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ {فصلت/53} دەركەوتنی راستیەكانی بە بینین و سەیركردنەوە بەستووەتەوە, چونكە هەر راستیەك كە كەوتە بواری بینینەوە ئیتر گومانی تێدا نامێنێت, كەواتە زەمانەتەكە بریتیە لە بینین, بۆنموونە بەربەستی نێوان دەریاكان ئەمڕۆ بەهۆی مانگە دەستكردەكانەوە بینراوەو پێوانەی بۆدەكرێت, هەرچەندێكیش زانست بەرەوپێش بچێت, بینین و سەیركردن بەجێگیریی دەمێنێتەوە, و هیچ كاتێك زانست نایەت بڵێت بەربەستی نێوان دەریاكان بوونی نیە, كەواتە ئیعجازو تەفسیری زانستی بەو راستیە زانستیانە دەكرێت كە بینراوەو جێگیربووە.
ئەوانەی بە زانستەكانی قورئانەوە سەرقاڵن دەزانن كە تەفسیر كردنی قورئان هەوڵێك و كۆششێكی مرۆڤە هەربۆیە موفەسیرەكان زۆر جار جیاوازن لە تەفسیر كردنی هەنێك ئایەتی قورئان بەهۆی جۆراوجۆریی مانای ووشەكان, بۆ نموونە: دەربارەی (والبحر المسجور)الطور:6, هەندێك دەڵێن بەمانای: (المملوء) واتە دەریای لێوانلێو, هەروەها لە ماناكانی تری بریتیە لە: (الملتهب) واتە دەریای سوتێنراو یان كڵپەگرتوو, ئیمامی موفەسیرەكان (محمد بن جریر الطبری) دەڵێت: (أغلبُ معاني السّجْرِ وأولاها معنيان الإيقادُ والامتلاء) ثم رجح أن المَسْجُوْرَ: معناه المملوء وقال: (لَانَّ البحرَ غيرُ موقدٍ اليوم!!) , واتە: راستترین مانای (السّجْڕ) دوو دانەیە, دەریای گڕگرتوو یان دەریای لێوانلێو و پڕ, دواتر لە ووتەكانیدا مانای دەریای لێوانلێو و پڕ بەراستتر دەزانێت, لەبەرئەوەی دەڵێت: دەریا لەمڕۆماندا (واتە لە سەردەمی ئەواندا) گڕینەگرتووەو نەسووتێنراوە!!.
هەروەها جیاوازی لە بۆچوونی زانایان لە تەفسیردا لەوانەیە بەهۆی یاسا نەحویەكانەوە بێت, لێرەوە بۆمان دەردەكەوێت كە جیاوازی لە تەفسیر كردندا هۆكاری زۆرە لای موفەسیرەكان كە لە تەفسیرەكانیاندا رەنگیداوەتەوە, لەگەڵ ئەمەشدا كەس رەخنەی لەم جیاوازیە نەگرتووە یان داوای كردبێت كە تەفسیركردن بوەستێت.
زۆرێك لە موفەسیرەكان لەكاتی راڤەكردنی ئایەتە گەردوونیەكاندا پەنادەبەنە بەر تەئویل یان مەجاز یان بە چەند زانیاریەكی سادە راڤەیان دەكەن, كاتێكیش پسپۆڕانی زانستە گەردوونیەكان هاتن و بە تەواوەتی لە ئایەتەكان تێگەیشتن تەفسیریان كردن بەبێ تەئویل, و بەئاشكرا مانا راستەكانیان دەرخست كە لەگەڵ زانیاریی و قەناعەتی مرۆڤی سەردەمدا دەگونجێت.
دڵنیاین كە هیچ ترسێك نیە لە گۆڕانی زانیارییە گەردوونیەكانی بەكارهاتوو لە تەفسیردا, لەبەرئەوەی دەقە قورئانیەكان جێگیرو پارێزراون, هەر هەڵەیەكیش لە تەفسیردا پێویستە بگەڕێنرێتەوە بۆ راڤەكاران بەبێئەوەی كار لە راستگۆیی قورئان بكات, تەفسیریش گۆڕانكاریی بەسەردا دێت لەبەرئەوەی هیچ تەفسیرێكی جێگیر نیە كە موسوڵمانان بەدرێژایی سەردەمەكان لەسەری كۆكبووبن, تەنها ئەوانە نەبێت كە لە پێغەمبەرەوە (صلى الله عليه وسلم) بەڕاستی پێمانگەیوە كە بەشێكی زۆر كەمە.
ئەگەر بشڵێن خۆ خەریك كردن بە ئیعجازی زانستیەوە موسوڵمانان دوور دەخاتەوە لە هەوڵدان و داهێنانی زانستی و تەكنیكی وپێشكەوتن لەبوارە زانستیە جۆراوجۆرەكاندا, ئەوا دەڵێین: كە زوربەی ئەوانەی هەوڵدەدەن لەبوارەكانی ئیعجازی زانستیدا كەسانێكی زانستین كە شایەتیی توانای زانستیان بۆ دراوە لەبواری پسپۆڕیاندا, چەند زانایەكن كە ئەگەربێتو هاوئاهەنگی لەنێوان كارەكانیاندا بكرێت و بواری تەواویان بۆ بڕەخسێت وەك چۆن لە رۆژئاوا بۆیان دەرەخسێنن (كە شوێنی كۆچكردنیانە), ئەوا دەیانتوانی شارستانیەتێكی زانستی و تەكنیكی گەورە بخوڵقێنن كە رابوردووی درەوشاوەی ئوممەتمانیان دەبەستەوە بەداهاتوویەكی گەشاوەی چاوەڕوان كراوەوە.
زوربەی ئەو زانایانەی لەئیعجازی زانستیدا كاردەكەن یان لە دەرخستنی لایەنێكیدا داهێنان دەكەن خاوەنی پلەیەكی بەرزی رەوشتی ئیسلامین و عەقڵیەتێكی زانستی فراوان و بیرێكی تەكنیكی سەركەوتوو و هەستێكی دینی بەرزن.
سەرچاوەكان:
1- (جامع البيان في تفسير القريَن) ناسراو بة تفسيري (الطبري)/ دانراوي: (أبو جعفر محمد بن جرير الطبري)/ دار المعرفة- 1986.
2- (تفسير القريَن العظيم) ناسراو بة تفسيري (إبن كثير)/ دانراوي: أبي الفداو إسماعيل ابن كثير/ دار الكتاب العربي- 2004.
3- (الجامع لَاحكام القران) ناسراو بة تفسيري (القرطبي)/ دانراوي: (أبو عبدالله محمد بن أحمد الَانصاري القرطبي)/ دار إحياء التراث العربي.
4- كيف نتعامل مع القران – محمد الغزالي – سلسلة قضايا الفكر الإسلامي (5) المعهد العالمي للفكر الإسلامي ـ مكتب القاهرة- ط 3, 1993.
5- إنه الحق- عبدالمجيد الزنداني – هيئة الإعجاز العلمي في القران والسنة برابطة العالم الإسلامي- مكة المكرمة / الطبعة الثالثة – 1420هـ.
6- تأصيل الإعجاز العلمي في القران والسنة – من أبحاث المؤتمر العالمي الَاول للإعجاز العلمي في القران والسنة (إسلام اباد/ باكستان) – من إصدارات (الهيئة العالمية للإعجاز العلمي في القران والسنة)- 1987ز.
7- المعجزة العلمية في القران والسنة (تأصيل الإعجاز العلمي في القران والسنة)- الشيخ عبالمجيد الزنداني.
8- حديث (إن تحت البحر نارا) ومطابقة ذلك للحقائق العلمية- عبد الواسع بن يحيي بن محمد المعـزبـي- جامعة الإيمان / صنعاء- 2007.9- المعارضون للإعجاز العلمي في القريَن والسنة (مناقشة الَاراو ودحض الحجج)- د.كارم السيد غنيم, سايتي: موسوعة الإعجاز العلمی فی القران والسنە: http://www.quran-m.com/container2.php?fun=artview&id=175
10- في الرد علي منكر الإعجاز العلمي في القران الكريم (النتيجة الحتمية للجهل بالَايات القريَنية وإنكار المعجزات الإلهية) – أ.د. نظمي خليل أبوالعطا موسی – سایتی: موسوعە الإعجاز العلمی فی القران والسنە: http://www.quran-m.com/container2.php?fun=artview&id=878
ئەم بابەتە لە گۆڤاری هەیڤ ژ (26) دا بڵاوكراوەتەوە
" مەرجەكانی فرە ژنی "
د. کەریم ئەحمەد
ئیستاش كاتی ئەوە هاتووە باسی ئەوە بكەین كە ئایا ئەم مەسەلەیە (فرەژنی) لە ئیسلامدا هەروا بەبێ مەرجو بێ بەربەستو كۆنترۆڵا بەجێ هێڵراوە یان كۆمەڵێك مەرجو بنەمای بۆ دانراوە.
هەروەكو چۆن دەقێك نییە لە ئایەتو فەرمودە ڕاستەوخۆ كۆیلایەتی قەدەغە بكات ـ بەڵكو زۆر ڕێگای ناڕاستەوخۆی گرتەبەر كە هەمووی دەڕژێتە ئەو دەرئەنجامەی كۆیلایەتی نەهێلێت ـ بەهەمان شێوە قورئان هەندێك مەرجی بۆ ئەو كەسانە داناوە كە دەیانەوێت زیاد لە یەك ژن بهێنن ،ئەگەر بێتو ڕەچاو بكرێن فرەژنی لە بوارێكی زۆر تەسكدا دەمێنێتەوە، هەندێك جاریش چارەسەرەكە بەجێ دەهێڵرێت بۆ كۆمەڵگە كە لە ئەنجامی ئەو گۆڕانكارییانەی بەسەریدا دێت زۆرێك لەو دابو نەریتانە گۆڕانكارییان بەسەردا دێت.
بۆ نموونە لە كۆمەڵگەی كشتوكاڵیدا كە پیاو پێویستی بە منداڵی زۆر هەیە بۆ ئەوەی ئیشو كارەكەی بۆبەرێوەببەن، پێویستی دەكرد ئەو پیاوانەی كە دەوڵەمەندو دەسەڵاتدارن زیاد لە یەك ژن بێنن، بەڵام لە كۆمەڵگەی شاریدا كە زۆری منداڵا ئەركێكی ئابوری زیاتر دەخەنە سەر خێزان كەم كەس هەوڵا دەدات ژنی تر بێنێت مەگەر ئەو كەسانەی لەبەر یەكێك لەو هۆیانەی لەمەوبەر باسمان كرد بیانەوێت ژن بێنن.
ئەو ئایەتەی باسی فرەژنی دەكات لە قورئاندا ئەمەیە: "ۆإِنْ خِفْتُمْ أَڵا تُقْسِطواْ فِی الْێتَامَی فَانكِحُواْ مَا طابَ ڵكُم مِّنَ النِّسَاء مَثنَی ۆثڵاث ۆرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَڵا تَعْدِلُواْ فَۆاحِدَەً أَوْ مَا مَڵكَتْ أَیْمَانُكُمْ ذلِكَ أَدْنَی أَڵا تَعُولُواْ". (النساء: 3). واتە ئەگەر ترسی ئەوەتان هەبوو كە دادپەروەر نەبن لەگەڵا ئەو هەتیوانەی لەبەردەستاندانو بەخێوتان كردوون ئەگەر بیانخوازن ئەوا ژنی تر بخوازن، لە یەكەوە تا چوار ،بەڵام ئەگەر ترسی ئەوەتان هەبوو دادپەروەر نەبن لە نێوانیاندا ئەوا ئیكتیفا بكەن بە یەك ژن، یان بە كەنیزەك، ئەوە نزیكتر لەوەی كە منداڵتان زۆر نەبێتو هەژار نەكەون. هەندێك (ألا تعولوا) بەوە تەفسیر دەكەن كە ستەم نەكەن. وە هەندێكی تر بەوە راڤەی دەكەن هەژار نەكەون ( بە بۆنەی منداڵا زۆرییەوە) ، ئەمەش ڕای ئیمامی شافیعیو بەیهەقی و زۆرێك لە موفەسیرەكانیش هەردوو تەفسیرەكەیان باسكردووە.
كەواتە لەم ئایەتەوە دوو مەرجمان دەست دەكەوێت بۆ كەسێك بیەوێت زیاد لەیەك ژن بێنێت، یەكەم مەرجی دادپەروەری و دووەم توانای ماددی، یەكەمیان شتێكە لە ئەنجامی مامەڵەوە دەردەكەوێت، بۆیە ئایەتەكە دەفەرموێت: ئەگەر ترسی ئەوەتان هەبوو دادپەروەر نەبن، واتە هێشتا ئەوكەسە نازانێت ئایا دادپەروەردەبێت یان نا، بەڵام تەنها ترسی هەیە كە ناتوانێت دادپەروەربێت ، بەڵام دووەمیان شتێكی بەرجەستەیەو پێش ژن هێنان دەزانرێت .
فرەژنی و دادپەروەری :هەندێك كەس دەڵێن بە رێكەوتو بە شێوەیەكی زۆر دەگمەن لە دونیادا هەڵدەكەوێت پیاوێك بتوانێ لە نێوان دوو ژندا دادپەروەر بێت، تەنانەت خودی پێغەمبەریش نەیتوانیوە ئەو دادپەروەرییە بهێنێتە دی! بەڵگە بەو ئایەتە دەهێننەوە كە دەفەرموێت (ولن تستطیعوا ان تعدلوا بین النساء ولو حرصتم) ، واتە ئێوە ناتوانن دادپەروەر بن لە نێوان ژنەكانتاندا هەرچەند سوریش بن لەسەری.
واتە قورئان خۆی دەفەرموێت دادپەروەریكردن كارێكی سەختەو مرۆڤ هەرچەند هەوڵ بدات ناتوانێ دادپەروەری رەها بەرپا بكات، بەڵام ئایا ئەمە ڕێگرە لەبەردەم ئەوەی پیاو زیاد لەیەك ژن بێنێت ؟ لەوەڵامدا دەڵێین نەخێر چونكە ئەگەر ڕێگر بوایە لەبەردەم فرەژنیدا قورئان مۆڵەتی بە فرە ژنی نەدەدا . بەڵام قورئان واقعییە و دان بە واقیعدا دەنێت و ڕاستگۆیە لەگەڵا مرۆڤدا ئەویش ئەوەیە كە دادپەروەری ڕەها بەكەس ئەنجام نادرێت چونكە مرۆڤ زۆر جار دەسەڵاتی بەسەر دڵی خۆیدا نییە ، بۆی هەیە لە ڕووی ماددییەوە بتوانێت ئەوپەڕی دادپەروەر بێت بەڵام لە ڕووی مەعنەوییەوە نەتوانێت ئەو كارە ئەنجام بدات ، ئەوەتا پێغەمبەر (د.خ) لە ڕووی مامەڵەوە هیچ جیاوازییەكی نەدەخستە نێوان ژنەكانیو لەو لایەنەوە ئەوپەڕی ئیداریو ئەوپەڕی دادوپەروەرر بوو و تا دونیا ماوە كەسێكی تر نایەت شان لە شانی پێغەمبەر بدات لە داناییو دادپەروەریدا، بەڵام لەگەڵا ئەوەشدا عائیشەی لە دڵەوە لەوانی تر زیاتر خۆشتر دەویست بۆیە دەیفەرموو (اللهم هذا قسمی فیما أملك فلا تؤاخذنی فیما تملك ولا أملك) ، واتە : خوایە ئەمە دابەشكردنمە لەوەی بەدەستی خۆمە و لێم مەگرە لەوەی كەبەدەستی خۆم نییە. كەواتە بێتوانایی لە پەرپاكردنی دادپەروەری ڕەها ڕێگە ناگرێت لەوەی كە پیاوان زیاد لە یەك ژن بێنن ئەگەر هەوڵی خۆیان خستەگەڕ بۆ بەرپاكردنی دادپەروەری .
پاشان كەس نییە وتبێتی فرەژنی یەكپارچە خۆشیو رابواردنە، بەڵكو زۆر جار پڕە لە كێشە، بەڵام لەگەڵا ئەوەشدا بەبەراورد لەگەڵا سلبیاتی مانەوەی ئافرەتی زۆر بەبێ مێرد هێشتا زیانی ئەم كەمترە، واتە شتەكە بەراوردە لە نێوان دوو حاڵەتدا.
مەرجی دووەم ناراستەوخۆ لە ئایەتەكە وەردەگیرێت ئەویش توانای ماددییە، ئەم مەرجەیان هەر لە سەرەتاوە دەزانرێت و دادگا دەتوانێت بڕیار بدات كە ئەو كەسە دەتوانێت مەسرەفی دوو خێزان بكیشێت یان نا.
هێنانی كەنیزەكیش سودی كەنیزەكەكانی تێدابوو، چونكە تەنها بە هێنانی منداڵا ئیتر فرۆشتنیان حەرام دەبوو وە دەبوا لە ئەستۆی ئەو پیاوە بمێنێتەوە و بە مردنی پیاوەكە یەكسەر ئازاد دەبوون. ئەمەش یەكێك بوو لە ڕێگاكانی ئازادكردنی كەنیزەكەكان.
مەسەلەیەكی تر هەیە كە ڕێگا لە فرەژنی دەگرێتو ناهێڵێ هەروا بە ڕەهایی هەموو كەسێك هەڵسێتو فرەژنی بكات ئەویش بەرهەڵستی ژنی یەكەمە كە خوا وەكو غەریزەیەك لە ژناندا دایناوە حەز نەكەن ژنی تریان بێتە سەر، ئەم بەرهەڵستكارییە كاریگەرییەكی زۆری هەیە لە سەر كەم كردنەوەی فرەژنی و شتەكە تا ڕادەیەك لە حەزو ویستی پیاو دەردەكاو لە سنووری زەرورەتدا دەیهێڵێتەوە، واتە ئەو بەرهەڵستكارییە كارێك دەكات كە تەنها ئەوانەی بیانوویەكی فیعلییان بەدەستەوەیە بۆ ژنهێنانو ئەوانەی كەسایەتییان بەهێزەو توانای ماددییان هەیە بتوانن ژنی تر بێنن.
لە كۆتاییدا دەڵێم ئیسلام ئاینێكی واقیعییەو چارەسەری واقیعی پێیە بۆ كێشەكانو هەوڵا بۆ دەستخستنی خۆشی هەردوو دونیای مرۆڤـ دەدات. وە ئەوەندە بەسە كە لە دانانی خوایەكی زانای دانای دادپەروەری بە بەزەییە و هەر كەموكورتییەك هەبێت لەبەرپاكردنیدا ئەوە لە كەموكورتی و نەزانیو هەوەسی مرۆڤەكانەوە سەرچاوەی گرتووە نەك لە ئیسلامەوە.
ئەگەر لە مێژوودا پیاوانێك هەبووبن كۆشكەكانیان پڕكردبێت لە كەنیزەك ئەوە لادان بووە لە رۆحی ئیسلامو خراپ سوود وەرگرتن بوە لە ڕوخسەتەكانی ئیسلام وەكو ئەوەی كە كوردێكی عەشایەر دەیكات، دەبینی لە هەموو ئیسلام تەنها ئەوە بەرپا دەكات كە زیاد لە یەك ژن بێنێت، چونكە خوا حەڵاڵی كردووە، لەولاشەوە هەرچی حەرام هەیە دەیكات لە ستەمو ماڵی حەرام خواردنو فڕوفێڵاو هتد.. ئایا دەكرێت كردەوەكانی ئەو جۆرە كەسانە بەسەر ئیسلامدا ساغ بكرێتەوە.؟
هەوڵی ئەوروپا بۆ بەرپاكردنی فرەژنی وڕێگری حكومەتی كوردی لە فرەژنی:
دوا وتەم لەم بەشەدا ئەوەیە كە زۆر جار لە ئەوروپاو لە وڵاتانی تر ویستویانە پەنا ببەنەبەر شەریعەتی ئیسلام بۆ چارەسەركردنی كێشەی زیادەی ئافرەت، بەڵام قەشە دەمارگیرەكان ڕێگەیان نەداوە، وەكو ئەوەی لە ئەڵمانیا دوای جەنگی جیهانی دووەم حكومەتی ئەڵمانی لیژنەیەكی نارد بۆ ئەزهەر بۆ ئەوەی هەندێك زانیارییان بدەنێ دەربارەی سیستمی فرەژنی لە شەریعەتی ئیسلامدا.
لە ساڵی 1949 خەڵكی (بۆن)ی پایتەختی ئەڵمانیا داوایان لە دەسەڵاتدارەكان كرد بەندێك بۆ دەستوور زیاد كەن كە ڕێگا بە فرەژنی بدات بۆ چارەسەری كێشەی ئەو زیادەیەی لە رێژەی ژناندا روویدا بوو.
فەیلەسوفو دانیشمەندە رۆژئاواییەكانیش زۆرێكیان دانیان بەوەدا ناوە كەفرەژنی چاكترین تەشریعە بۆ چارەسەركردنی كێشەی زیادبوونی رێژەی ژنانو ئەوانەی ژنەكانیان توانایان نەماوە، وەكو فەیلەسوفی ئەڵمانی (شۆبنهاوەر)و (گۆستاف لۆبۆن) و (ئیهرینبل)و (وێستەر مارك)و چەندینی تر .
لە ڕۆژئاوای مەسیحیدا دەوڵەت دەیەوێت پەنا بباتە بەر فرەژنی بۆ چارەسەر كردنی كێشەی زیادەی ڕێژەی ئافرەتان بەڵام دەزگای ئاینی دەمارگیر ڕێگری لێدەكات كەچی لە وڵاتی خۆماندا بە پێچەوانەوەیە: دەزگای ئاینی یارمەتیدەرو ئاسانكەرە بەڵام دەوڵەت ڕێگری لێدەكات ! لە هەردووحاڵەتەكەشدا هەر ئەو ئافرەتانە زەرەرمەندن كە بێوەژن دەكەون یا تەمەنیان تێپەڕیوە یا خەریكە تێدەپەڕێ .
دەبوایە لای خۆمان حكومەت ئەو شتەی بەهەل بزانایەو سوودی لەو هەڵوێستەی ئاین وەرگرتایە بۆ چارەسەر كردنی ئەم كێشەیەو ڕۆڵی ئاینی كاریگەرتر بكردایە لەم بوارەدا بەڵام بە داخەوە پێناچێت بەرپرسانی لای ئێمە مەبەستیان چارەسەركردنی كێشەی خەڵكی بێت .
حكومەت وەكو ڕێگە لە فرەژنی دەگرێت و یاسای بۆ دادەنێت بۆ سزادانی ئەوانەی ئەنجامی دەدەن هیچ هەنگاوێكیش ناگرێتە بەر بۆ ڕێگرتن لە كۆچكردنی گەنجان بۆ هەندەران كە لەبەرامبەر هەر گەنجێدا كە دەچێت بۆ هەندەران كچێك هەلی مێردكردنی لە دەست دەچێت و بێ هیوا دەبێت .
من زۆر دەترسم هەندێك لە بەرپرسان حەز بەم وەزعە بكەن (واتە كۆچی گەنجان وزیادبوونی ڕێژەی كچان) بۆ ئەوەی هەلی ڕابواردن بۆ خۆیان زیاتر بێت و ئافرەتی زیاتریان لەبەردەستدا بێت ! . لەمەش زیاتر لەوە دەترسم حكومەت لەم سیاسەتەیدا ئەجندەی جیهەتگەلێكی دەرەكی جێبەجێ بكات ، جیهەتگەلێك كە دەیانەوێت لە ڕێگەی بڵاوكردنەوەی فەسادەوە دووركەوتنەوەی میللەت لە ئیسلام مسۆگەر بكەن ،یان بەرنامەیەك لە ئارادابێت بۆ پاڵنان بە گەنجانەوە بۆ چوون بۆ هەندەران بۆ ئەوەی لەوێ مێشكیان بشۆنەوەو ئەگەر نەشكرێن بە مەسیحی هیچ نەبێت عەقڵییەت و ڕەوشت و كەسایەتییان بگۆڕن .
دەبوایە ئەو ئافرەتانەی لەسەر خەتەنە كرنی ئافرەت ئەو هەموو هەرایە دەكەن لەسەر كۆچی گەنجان بیانكردایەو حكومەتیان هان بدایە بەئەركی بەرپرسیارێتی خۆی هەڵسێت بەرامبەر ئەم كێشەیەی كە ڕۆژ دوای ڕۆژ لە زیادبووندایە.
هەر كەسێك چاودێری وەزعی كوردستان بكات لە مەسەلەی كۆچی گەنجان بۆ هەندەران بە ڕوونی بۆی دەردەكەوێت كە حكومەت هیچ هەنگاوێكی نەناوە بۆ ڕێگرتن لەو دیاردەیە وەكو ئەوەی شتەكە هیچ پەیوەندی بەوەوە نەبێت و ئەو هیچ بەرپرسیارێتییەكی نەبێت بەرامبەر داهاتووی ڕۆڵەكانی ئەم میللەتە كە تەنها موڵكی خۆیان نین بەڵكو موڵكی ئەم میللەتەو هیوای دواڕۆژین ، وە بە شێوەیەكی تایبەتتر موڵكی ئەو كچانەن كە بە جێیان دەهێڵن.
بەرپرسانی ئێمە خۆیان بەهەر چییەك بزانن خۆیان بە بەرپرس نازانن بەرامبەر ئەم میللەتەو لە خەمی چارەسەركردنی كێشەكانیدا نین .
لە كۆتایی باسی فرەژنیدا دەڵێین: چەند شتێك گرنگە لێرەدا بیزانین:
1ـ ئیسلام داهێنەری ئەم نەریتە نەبووە، بەڵكو لە پێش ئیسلامدا لەناو هەموو گەلاندا هەبووەو بەڕەهایی وبە بێ سنوور و بە بێ هیچ ڕێنماییەكی بەرچاو لە چۆنیەتی مامەڵە كردن لەگەڵا ژناندا.
2ـ ئیسلام سنوورداری كردووەو مەرجی بۆ داناوەو ڕێنماییگەلێكی زۆری داناوە بۆ چۆنێتی مامەڵەكردن لەگەڵا ژناندا و تەشریعێكی تێروتەسەلی بۆ ئەم مەسەلەیە داناوە.
3ـ هەر مومارەسەیەك كرابێت لە لایەن پیاوەوە كە پێشێلكردنی مافو كەرامەتی ئافرەتی تێدابێت ئەوە ئەو كەسانە خۆیان لێی بەرپرسیارن نەك ئیسلام.
" زانست و ئازادیی لە كۆمەڵگەی ئیسلامیدا "
" زانست و ئازادیی لە كۆمەڵگەی ئیسلامیدا "
د. کەریم ئەحمەد
د. کەریم ئەحمەد
بایەخی ئیسلام بە زانست شتێك نییە كەس نەیزانێت مەگەر كەسانێكی ناحەزو بێ ئینصاف كە نەیانەوێت دانی پیدا بنێن، ئەگینا ئایینێك یەكەم شتی بە فەرماندان بە خوێندنو خوێندنەوە دەست پێبكات و بە هەڵگری پەیامەكە بڵێت (إقرأ) و پاشان سەرنجی رابكێشێت بۆ دروستكردنی مرۆڤو ئاماژە بدات بە زانستو پێنووس لە یەكەم سوورەتیدا چۆن تاوانبار دەكرێت بەوەی كە دژی زانستە.
ئەم ئایەتانەم لەگەڵدا بخوێنەرەوەو بیری لێبكەرەوەو حوكمی خۆت بدە: " اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَڵقَ * خَڵقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَڵقٍ * اقْرَأْ ۆرَبُّكَ الْأَكْرَمُ * الَّذی عَلَّمَ بِالْقَڵمِ". (العلق:1ـ 4). " قُلْ هَلْ ێسْتَوِی الَّذینَ ێعْڵمُونَ ۆالَّذینَ ڵا ێعْڵمُونَ..". (الزمر : 9 ). " إِنَّمَا ێخْشَی اللَّه مِنْ عِبَادِهِ الْعُڵمَاء..". (فاطر : 28 ). واتە بەندە زاناكان لە خوا دەترسن. پێغەمبەریش دەفەرموویت: "أطلب العلم ولو بالصین".، دەفەرموویت: "أطلب العلم من المهد الی اللحد".، دەفەرموویت: "أطلب العلم فریضە علی كل مسلم ومسلمە". "إن الملائكته تضع أجنحتها لطالب العلم". ئەمانە بڕێكی زۆر كەمن لەو رێنماییانەی كە هانی زانستو فێربوون دەدەنو مێژووی ئیسلامیش بە درێژایی چەند سەدە شایەتن لەسەر پێشكەوتنیان بەسەر هەموو گەلانی دونیاداو شایەتی رۆژهەڵاتناسەكانیش لەسەر كاریگەریی ئیسلام لەسەر ئەوروپا گەورەترین بەڵگەن لەسەر بایەخدانی ئیسلام بە زانست. ئەم بابەتەش زۆر دوورو درێژەو لەم چەند لاپەڕەیەدا ناتوانین مافی خۆی بدەنێو هەر كەسێك زانیاریی زیاتری دەوێت با بچێت لە كتێبەكانی فەرموودەدا باسی گرنگی زانستو پلەو پایەی زانایان و گرنگی فێربوونو فێركردن بخوێنێتەوە یان شایەتی ئەو رۆژهەڵاتناسانە بخوێنێتەوە كە باسی شارستانێتی ئیسلامی دەكەن بۆ ئەوەی دڵنیابێت لەم راستییە.
بەرچاوترین نموونەش میللەتی خۆمانە، بڕوانە چەند جیاوازیی هەیە لە نێوان ئەو بەشەی كورد كە موسڵماننو ئەوانەی موسڵمان نینو بزانە هەرچی كەڵەپیاو لە ناو كورددا هەڵكەوتووە جگە لە مزگەوت لە هیچ شوێنێكی تردا پێگەیشتوون، بزانە ئەم بایەخەی مزگەوت داویەتی بە زانست لە هیچ پەرستگایەكی تری ئایینیدا بەدی دەكرێت.
بە نیسبەت ئازادییشەوە كە ئەم نووسەرانە زۆر پێی لە سەر دادەگرن دەڵێین: ئەوەندەی مرۆڤی موسڵمان یا بە شێوەیەكی گشتیی دانیشتووی جیهانی ئیسلامیی ئازاد بووە، لە جیهانی ئیسلامیدا بە درێژایی حوكمڕانی ئیسلام لە هیچ شوێنو سەردەمێكدا مرۆڤ ئەوندە ئازاد نەبووە.
بە درێژاییو پانایی جیهانی ئیسلامیی هەركەسێك بیویستایە لە كوێ و چۆن بژی كەس رێی لێنەگرتووە.
دەوڵەت نە دەزگای ئاسایشی هەبووە، نە هەواڵگری (مخابرات) هەبووە، نە دەزگای داپڵۆسێنەری هەبووە، كە چاودێریی خەڵكیی بكەنو هەناسەیان لەسەر بژمێرنو دایانپڵۆسێنن، نە دەخالەتی لە ژیانی رۆژانەی خەڵكیدا كردووە.
داداگاو قازییەكان هەمیشە ئازاد بوونو حكومەت هیچ دەسەڵاتێكی بەسەریاندا نەبووەو دەخالەتی لە ئیشیاندا نەكردووە مەگەر ئەو والیە یان حاكمە خۆی ستەمكار بووبێت. جگە لە دەوڵەتی سەفەوی كە ئەوانیش شیعە بوون، هیچ حكومەتێكی تری ئیسلامی زۆریان لە خەڵكیی نەكردووە مەزهەبیان یان ئایینیان بگۆڕن. بوونی ئەم هەموو مەزهەبو ئایینو تایەفەیە لە وڵاتانی ئیسلامیدا بەڵگەن لەسەر چاوپۆشی ئیسلام.
ئەو ئایەتەی كە لە قورئاندا هاتووە دەربارەی ئازادیی عەقیدە لە هیچ ئایینێكی تردا نییەو گەر هەبوایە گوێی دونیایان كەڕ دەكرد ئەویش ئەوەیە كە دەفەرموویت: (ڵا إِكْرَاهَ فِی الدِّینِ..) شایانی باسیشە ئەم ئایەتە لە كۆتاییەكانی عەهدی مەدینەدا دابەزیوە، نەك لە مەككەدا. دامەزراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی كە ئەمڕۆ وەكو داهێنانێكی ئەم سەردەمە لە پێكهاتەكانی سیستمی عەولەمە دادەنرێت بە باشترین شێوە لە كۆمەڵگەی ئیسلامیدا هەبووە، زۆرێك لە دەزگاكان ناحكومی بوون و هیچ كات حكومەت وەكو هی ئەمڕۆ دەستی نەخستۆتە كاروباری خەڵكییەوەو بەو شێوەیە چاودێریی نەكردوون.
تاقە رەفتارێك كە رێگەی پێنەدراوە ئەوانەن كە یارمەتی بڵاوبوونەوەی بەدڕەوشتی و داوێن پیسی و هەڵوەشانەوە كۆمەڵ دەدەن.
شایانی باسە ئیسلام تەنها رێگای لەو شتانە گرتووە كە زیانی هەیە بۆ مرۆڤو كەس ناتوانێ نكوڵی لێبكات، مەگەر كەسانی دەمارگیر.
لە ئیسلامدا نە ئازادیی، نە فەلسەفە، نە رۆشنبیری، نە هونەر پشتگوێ نەخراوە، ئەو قسەیەی كە دەڵێت ئەم شتانە لە لایەن موسڵمانانەوە پشت گوێ خراوە درۆیەكە و هیچ پاڵپشتێكی نییە نە لە ناو بنەماكانی ئیسلامدا، نە لە مێژووی ئیسلامو نە لە واقیعی خۆماندا.
كێشەی مرۆڤایەتی لەوەدایە كە بەو شێوەیە دەرك بە زیانی شتە ماددییەكان دەكات دەرك بە شتە كۆمەڵایەتییو مەعنەوییەكان ناكات.
بۆ نموونە پابەندنەبوون بە یاساكانی هاتوچۆوە هەموو كەسێك دەزانێت چ زیانێكی لێدەكات و كاریگەریی چییە لەسەر هاتوچۆی خەڵكییو دەرئەنجامەكەی یەكسەر دەردەكەوێت، بەڵام بەرتیلخۆریو مەشروب خۆریو بڵاوبوونەوەی زینا زۆر كەس دەرك بە زیانەكانی ناكاتو دەرئەنجامە خراپەكانی یەكسەر نابینن.
هەروەها رێزنەگرتن لە دایكو باوكو لاوازبوونی پەیوەندیی خزمایەتیو رێزنەگرتن لە مامۆستاو هتد.. كۆمەڵێك دەرئەنجامی مەعنەوی و كۆمەڵایەتی خراپی لێدەبێتەوە، بەڵام، چونكە شتانی بەرجەستە نین ناتوانی هەموو كەسێكی قەناعەت پێ بكەیت.
لەم روانگەیەوە دەڵێین هەموو ئەو شتانەی ئیسلام رێگەی لێ گرتووە شتانی زیانبەخشن بۆ مرۆڤو بۆ كۆمەڵگە، بەڵام زیانەكان زۆرجار شتی كتوپڕی نینو لە لایەن هەموو كەسێكەوە هەستی پێناكرێتو بەرجەستە ناكرێت، بەڵكو زۆرجار پێویست بە كەسانی پسپۆڕو شارەزا دەكات بۆ ئەوەی دەرئەنجامە خراپەكانیان دەربخەن..
هەموو كەسێك دەزانێت ئەگەر ماددەیەكی ژەهراوی بچێتە گەدەی كەسێك یان خوێنییەوە چ ئاكامێكی خراپی لێدەبێتەوە، بەڵام كەم كەس كاریگەریی بیروبۆچوونی ژەهراوی لەسەر مرۆڤو كۆمەڵگە دەرك پێدەكات.
یاسا سزای ئەو كەسانە دەدات كە دزیی دەكەن، یان خەڵكی دەكوژن، چونكە لەناوبردنی سامانو ژیانی خەڵكییە، بەڵام كەس هیچ حیسابێك بۆ ئەو كەسانە ناكات كە لە رێگەی هزرو بۆچوونی گەندەڵەوە ئاسودەیی كۆمەڵگە دەشێوێنن یان رەوشتو بیروباوەڕی خەڵكیی تێك دەدەن.
هەرگیز مرۆڤی ئێستا لە مرۆڤی سەردەمی خیلافەتە ئیسلامییەكان ـ بە كەموكورتیشیانەوە ـ ئازادتر نییە، ئەو دەمە هەر كەسێك لە هەر كوێیەك بیویستایە نیشتەێ دەبوو، هەر ئیشێكی بویستایە دەیكرد (جگە لە وانەی لە رووی شەرعەوە قەدەغەن)، بە هەر زمانێك بیویستایە قسەی دەكرد، لە هەر شوێنێك بیویستایە دەیخوێند، هەر جلێكی بویستایە لەبەری دەكرد (بەو مەرجەی عەورەتی داپۆشیبێو لەگەڵا عورفی كۆمەڵگەدا گونجاو بێت)، نە دەزگای ئاسایش هەبوو، نە هەواڵدەری ئاسایش هەبوو، نە رێكخراوی حزبی هەبوو چاودێریی بكەنو هەناسەكانی لەسەر بژمێرن، نە زیندانی سیاسیی هەبوو، نە كامێرای چاودێری هەبوو، نە مانگی دەستكرد هەبوو، هیچ لەمانە نەبوون كە لە ئازادی مرۆڤەكان كەم بكەنەوە، تەنها چەند شتێك قەدەغە بوون، ئەوانەی كە زیانیان بۆ كۆمەڵگە هەبوو، لەوانە خۆرووتكردنەوەی ئافرەت، مەشروب خواردنەوە بە ئاشكراو هەر رەفتارێك كە پێچەوانەی عورفی كۆمەڵگە بووبێت.
بە نیسبەت رۆشنبیریی و فەلسەفەشەوە كتێبخانەی ئیسلامیی شاهیدە لەسەر بایەخی موسڵمانان بەم بوارانە، كێ فەلسەفەی ئەرستۆی ناساند بە رۆژئاوا، رۆژئاواییەكان خۆیان یان موسڵمانان؟ ئەگەر نازانی بپرسە لە پسپۆڕانی ئەو بوارە با وەڵامت بدەنەوە.
بڕوانە كتێبخانەی ئیسلامیی پێش سەرهەڵدانی چاپخانەكان بزانە كتێبخانە هەیە لە جیهاندا شان لە شانی بدات. بە هەموو میللەتانی دونیاوە ئەوەندەی موسڵمانان كتێبیان نەنووسیوەو نەخوێندۆتەوە.
بڕوانە میللەتی كوردی خۆمان بزانە سەرچاوەی رۆشنبیرییەكەی چی بووە و كێ بووە، مەگەر جگە لە ئیسلام هیچی تر بووە.؟
ئەگەر كەسێكیش وا بزانێت ئەم شارستانییەتە رۆژئاواییە هەروا لە پڕێكدا پەیدا بوو ئەوا بەهەڵەدا چووەو بۆ شارەزا بوون لە كاریگەریی شارستانێتی ئیسلامیی لەسەر رۆژئاواو شارستانییەتەكەی با كتێبی (تأثیر الإسلام علی أوروبا) لە نوسینی (مونتیگمری وات) یان هەر كتێبێكی تر كە شایەتیی رۆژئاواییەكانی تێدایە بخوێنیتەوە.
ئەم ئایەتانەم لەگەڵدا بخوێنەرەوەو بیری لێبكەرەوەو حوكمی خۆت بدە: " اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَڵقَ * خَڵقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَڵقٍ * اقْرَأْ ۆرَبُّكَ الْأَكْرَمُ * الَّذی عَلَّمَ بِالْقَڵمِ". (العلق:1ـ 4). " قُلْ هَلْ ێسْتَوِی الَّذینَ ێعْڵمُونَ ۆالَّذینَ ڵا ێعْڵمُونَ..". (الزمر : 9 ). " إِنَّمَا ێخْشَی اللَّه مِنْ عِبَادِهِ الْعُڵمَاء..". (فاطر : 28 ). واتە بەندە زاناكان لە خوا دەترسن. پێغەمبەریش دەفەرموویت: "أطلب العلم ولو بالصین".، دەفەرموویت: "أطلب العلم من المهد الی اللحد".، دەفەرموویت: "أطلب العلم فریضە علی كل مسلم ومسلمە". "إن الملائكته تضع أجنحتها لطالب العلم". ئەمانە بڕێكی زۆر كەمن لەو رێنماییانەی كە هانی زانستو فێربوون دەدەنو مێژووی ئیسلامیش بە درێژایی چەند سەدە شایەتن لەسەر پێشكەوتنیان بەسەر هەموو گەلانی دونیاداو شایەتی رۆژهەڵاتناسەكانیش لەسەر كاریگەریی ئیسلام لەسەر ئەوروپا گەورەترین بەڵگەن لەسەر بایەخدانی ئیسلام بە زانست. ئەم بابەتەش زۆر دوورو درێژەو لەم چەند لاپەڕەیەدا ناتوانین مافی خۆی بدەنێو هەر كەسێك زانیاریی زیاتری دەوێت با بچێت لە كتێبەكانی فەرموودەدا باسی گرنگی زانستو پلەو پایەی زانایان و گرنگی فێربوونو فێركردن بخوێنێتەوە یان شایەتی ئەو رۆژهەڵاتناسانە بخوێنێتەوە كە باسی شارستانێتی ئیسلامی دەكەن بۆ ئەوەی دڵنیابێت لەم راستییە.
بەرچاوترین نموونەش میللەتی خۆمانە، بڕوانە چەند جیاوازیی هەیە لە نێوان ئەو بەشەی كورد كە موسڵماننو ئەوانەی موسڵمان نینو بزانە هەرچی كەڵەپیاو لە ناو كورددا هەڵكەوتووە جگە لە مزگەوت لە هیچ شوێنێكی تردا پێگەیشتوون، بزانە ئەم بایەخەی مزگەوت داویەتی بە زانست لە هیچ پەرستگایەكی تری ئایینیدا بەدی دەكرێت.
بە نیسبەت ئازادییشەوە كە ئەم نووسەرانە زۆر پێی لە سەر دادەگرن دەڵێین: ئەوەندەی مرۆڤی موسڵمان یا بە شێوەیەكی گشتیی دانیشتووی جیهانی ئیسلامیی ئازاد بووە، لە جیهانی ئیسلامیدا بە درێژایی حوكمڕانی ئیسلام لە هیچ شوێنو سەردەمێكدا مرۆڤ ئەوندە ئازاد نەبووە.
بە درێژاییو پانایی جیهانی ئیسلامیی هەركەسێك بیویستایە لە كوێ و چۆن بژی كەس رێی لێنەگرتووە.
دەوڵەت نە دەزگای ئاسایشی هەبووە، نە هەواڵگری (مخابرات) هەبووە، نە دەزگای داپڵۆسێنەری هەبووە، كە چاودێریی خەڵكیی بكەنو هەناسەیان لەسەر بژمێرنو دایانپڵۆسێنن، نە دەخالەتی لە ژیانی رۆژانەی خەڵكیدا كردووە.
داداگاو قازییەكان هەمیشە ئازاد بوونو حكومەت هیچ دەسەڵاتێكی بەسەریاندا نەبووەو دەخالەتی لە ئیشیاندا نەكردووە مەگەر ئەو والیە یان حاكمە خۆی ستەمكار بووبێت. جگە لە دەوڵەتی سەفەوی كە ئەوانیش شیعە بوون، هیچ حكومەتێكی تری ئیسلامی زۆریان لە خەڵكیی نەكردووە مەزهەبیان یان ئایینیان بگۆڕن. بوونی ئەم هەموو مەزهەبو ئایینو تایەفەیە لە وڵاتانی ئیسلامیدا بەڵگەن لەسەر چاوپۆشی ئیسلام.
ئەو ئایەتەی كە لە قورئاندا هاتووە دەربارەی ئازادیی عەقیدە لە هیچ ئایینێكی تردا نییەو گەر هەبوایە گوێی دونیایان كەڕ دەكرد ئەویش ئەوەیە كە دەفەرموویت: (ڵا إِكْرَاهَ فِی الدِّینِ..) شایانی باسیشە ئەم ئایەتە لە كۆتاییەكانی عەهدی مەدینەدا دابەزیوە، نەك لە مەككەدا. دامەزراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی كە ئەمڕۆ وەكو داهێنانێكی ئەم سەردەمە لە پێكهاتەكانی سیستمی عەولەمە دادەنرێت بە باشترین شێوە لە كۆمەڵگەی ئیسلامیدا هەبووە، زۆرێك لە دەزگاكان ناحكومی بوون و هیچ كات حكومەت وەكو هی ئەمڕۆ دەستی نەخستۆتە كاروباری خەڵكییەوەو بەو شێوەیە چاودێریی نەكردوون.
تاقە رەفتارێك كە رێگەی پێنەدراوە ئەوانەن كە یارمەتی بڵاوبوونەوەی بەدڕەوشتی و داوێن پیسی و هەڵوەشانەوە كۆمەڵ دەدەن.
شایانی باسە ئیسلام تەنها رێگای لەو شتانە گرتووە كە زیانی هەیە بۆ مرۆڤو كەس ناتوانێ نكوڵی لێبكات، مەگەر كەسانی دەمارگیر.
لە ئیسلامدا نە ئازادیی، نە فەلسەفە، نە رۆشنبیری، نە هونەر پشتگوێ نەخراوە، ئەو قسەیەی كە دەڵێت ئەم شتانە لە لایەن موسڵمانانەوە پشت گوێ خراوە درۆیەكە و هیچ پاڵپشتێكی نییە نە لە ناو بنەماكانی ئیسلامدا، نە لە مێژووی ئیسلامو نە لە واقیعی خۆماندا.
كێشەی مرۆڤایەتی لەوەدایە كە بەو شێوەیە دەرك بە زیانی شتە ماددییەكان دەكات دەرك بە شتە كۆمەڵایەتییو مەعنەوییەكان ناكات.
بۆ نموونە پابەندنەبوون بە یاساكانی هاتوچۆوە هەموو كەسێك دەزانێت چ زیانێكی لێدەكات و كاریگەریی چییە لەسەر هاتوچۆی خەڵكییو دەرئەنجامەكەی یەكسەر دەردەكەوێت، بەڵام بەرتیلخۆریو مەشروب خۆریو بڵاوبوونەوەی زینا زۆر كەس دەرك بە زیانەكانی ناكاتو دەرئەنجامە خراپەكانی یەكسەر نابینن.
هەروەها رێزنەگرتن لە دایكو باوكو لاوازبوونی پەیوەندیی خزمایەتیو رێزنەگرتن لە مامۆستاو هتد.. كۆمەڵێك دەرئەنجامی مەعنەوی و كۆمەڵایەتی خراپی لێدەبێتەوە، بەڵام، چونكە شتانی بەرجەستە نین ناتوانی هەموو كەسێكی قەناعەت پێ بكەیت.
لەم روانگەیەوە دەڵێین هەموو ئەو شتانەی ئیسلام رێگەی لێ گرتووە شتانی زیانبەخشن بۆ مرۆڤو بۆ كۆمەڵگە، بەڵام زیانەكان زۆرجار شتی كتوپڕی نینو لە لایەن هەموو كەسێكەوە هەستی پێناكرێتو بەرجەستە ناكرێت، بەڵكو زۆرجار پێویست بە كەسانی پسپۆڕو شارەزا دەكات بۆ ئەوەی دەرئەنجامە خراپەكانیان دەربخەن..
هەموو كەسێك دەزانێت ئەگەر ماددەیەكی ژەهراوی بچێتە گەدەی كەسێك یان خوێنییەوە چ ئاكامێكی خراپی لێدەبێتەوە، بەڵام كەم كەس كاریگەریی بیروبۆچوونی ژەهراوی لەسەر مرۆڤو كۆمەڵگە دەرك پێدەكات.
یاسا سزای ئەو كەسانە دەدات كە دزیی دەكەن، یان خەڵكی دەكوژن، چونكە لەناوبردنی سامانو ژیانی خەڵكییە، بەڵام كەس هیچ حیسابێك بۆ ئەو كەسانە ناكات كە لە رێگەی هزرو بۆچوونی گەندەڵەوە ئاسودەیی كۆمەڵگە دەشێوێنن یان رەوشتو بیروباوەڕی خەڵكیی تێك دەدەن.
هەرگیز مرۆڤی ئێستا لە مرۆڤی سەردەمی خیلافەتە ئیسلامییەكان ـ بە كەموكورتیشیانەوە ـ ئازادتر نییە، ئەو دەمە هەر كەسێك لە هەر كوێیەك بیویستایە نیشتەێ دەبوو، هەر ئیشێكی بویستایە دەیكرد (جگە لە وانەی لە رووی شەرعەوە قەدەغەن)، بە هەر زمانێك بیویستایە قسەی دەكرد، لە هەر شوێنێك بیویستایە دەیخوێند، هەر جلێكی بویستایە لەبەری دەكرد (بەو مەرجەی عەورەتی داپۆشیبێو لەگەڵا عورفی كۆمەڵگەدا گونجاو بێت)، نە دەزگای ئاسایش هەبوو، نە هەواڵدەری ئاسایش هەبوو، نە رێكخراوی حزبی هەبوو چاودێریی بكەنو هەناسەكانی لەسەر بژمێرن، نە زیندانی سیاسیی هەبوو، نە كامێرای چاودێری هەبوو، نە مانگی دەستكرد هەبوو، هیچ لەمانە نەبوون كە لە ئازادی مرۆڤەكان كەم بكەنەوە، تەنها چەند شتێك قەدەغە بوون، ئەوانەی كە زیانیان بۆ كۆمەڵگە هەبوو، لەوانە خۆرووتكردنەوەی ئافرەت، مەشروب خواردنەوە بە ئاشكراو هەر رەفتارێك كە پێچەوانەی عورفی كۆمەڵگە بووبێت.
بە نیسبەت رۆشنبیریی و فەلسەفەشەوە كتێبخانەی ئیسلامیی شاهیدە لەسەر بایەخی موسڵمانان بەم بوارانە، كێ فەلسەفەی ئەرستۆی ناساند بە رۆژئاوا، رۆژئاواییەكان خۆیان یان موسڵمانان؟ ئەگەر نازانی بپرسە لە پسپۆڕانی ئەو بوارە با وەڵامت بدەنەوە.
بڕوانە كتێبخانەی ئیسلامیی پێش سەرهەڵدانی چاپخانەكان بزانە كتێبخانە هەیە لە جیهاندا شان لە شانی بدات. بە هەموو میللەتانی دونیاوە ئەوەندەی موسڵمانان كتێبیان نەنووسیوەو نەخوێندۆتەوە.
بڕوانە میللەتی كوردی خۆمان بزانە سەرچاوەی رۆشنبیرییەكەی چی بووە و كێ بووە، مەگەر جگە لە ئیسلام هیچی تر بووە.؟
ئەگەر كەسێكیش وا بزانێت ئەم شارستانییەتە رۆژئاواییە هەروا لە پڕێكدا پەیدا بوو ئەوا بەهەڵەدا چووەو بۆ شارەزا بوون لە كاریگەریی شارستانێتی ئیسلامیی لەسەر رۆژئاواو شارستانییەتەكەی با كتێبی (تأثیر الإسلام علی أوروبا) لە نوسینی (مونتیگمری وات) یان هەر كتێبێكی تر كە شایەتیی رۆژئاواییەكانی تێدایە بخوێنیتەوە.
بهسهرهاتى موسڵمان بوونى لاوه زانایهكى ئۆكرانى
بهسهرهاتى موسڵمان بوونى لاوه زانایهكى ئۆكرانى
وەرگێڕانی: مامۆستا فاروق ڕەسووڵ یەحیا
چوارشهممه-06-ئازار(مانگی 3)-2013
وەرگێڕانی: مامۆستا فاروق ڕەسووڵ یەحیا
چوارشهممه-06-ئازار(مانگی 3)-2013
نوێژخوێنانى مهڵبهندى ئیسلامیى شارى “كیف ” له ئۆكرانیا وا رِاهاتوون كه یهك دوو ههفته جارێ كهسێكى ئۆكرانى – ژن بێت یان پیاو – دێت و له بهردهمى ئهواندا موسڵمان دهبێت.بهڵام بهسهرهاتى موسڵمان بوونى كهسى ئهم جارهیان ئاسایى نهبوو.. دهبا بزانین چۆن؟
لاوى ئۆكرانى: “دیمیترى بۆلیاكۆف ” كه پسپۆرِى بوارى فیزیا و عهوداڵى توێژینهوه زانستى یهكانه، هاته ناو مزگهوت و، دواى تهواوبوونى نوێژ له تهنیشتى پێشنوێژى مزگهوتهكهوه دانیشت.
پێشهكى مامۆستاى پێشنوێژ وتارێكى ئاراستهى ئامادهبووان كرد، تاكو سهرنجیان رِابكێشێت و رِێگا بۆ بابهتهكه خۆش بكات. ئنجا دواى چهند چركهیهك “دیمیترى ” له دواى مامۆستاى پێشنوێژهوه شایهتمانى: (أشهد ألا إلة إلا الله وأشهد أن محمداً رسول الله )ى دووپات كردهوه و، موسڵمان بوو.
بهڵام ئایا چى واى لهم رِووداوه كردووه كه نائاسایى بێت؟ خۆ ههموو موسڵمان بوونێك ههر بهو جۆرهیه؟
“دیمیترى ” خۆى وهڵام دهداتهوه.. ئهوهبوو گهشتى باوهرِهێنانهكهى بۆ ئامادهبووان رِوون كردهوه و، وتى: سهرهتاى بهسهرهاتى ئهم موسڵمان بوونهى هۆكارێكى زانستى و فیزیایى بووه!
لێرهدا ئامادهبووان به گرنگى یهوه گوێیان لـێ رِاگرت، تاكو بزانن چۆن زانستى فیزیك ئهم لاوه سوورباوه قژكاڵهى بهرهو ئیسلام رِێنمایى كردووه؟
لاوى ئۆكرانى: “دیمیترى بۆلیاكۆف ” كه پسپۆرِى بوارى فیزیا و عهوداڵى توێژینهوه زانستى یهكانه، هاته ناو مزگهوت و، دواى تهواوبوونى نوێژ له تهنیشتى پێشنوێژى مزگهوتهكهوه دانیشت.
پێشهكى مامۆستاى پێشنوێژ وتارێكى ئاراستهى ئامادهبووان كرد، تاكو سهرنجیان رِابكێشێت و رِێگا بۆ بابهتهكه خۆش بكات. ئنجا دواى چهند چركهیهك “دیمیترى ” له دواى مامۆستاى پێشنوێژهوه شایهتمانى: (أشهد ألا إلة إلا الله وأشهد أن محمداً رسول الله )ى دووپات كردهوه و، موسڵمان بوو.
بهڵام ئایا چى واى لهم رِووداوه كردووه كه نائاسایى بێت؟ خۆ ههموو موسڵمان بوونێك ههر بهو جۆرهیه؟
“دیمیترى ” خۆى وهڵام دهداتهوه.. ئهوهبوو گهشتى باوهرِهێنانهكهى بۆ ئامادهبووان رِوون كردهوه و، وتى: سهرهتاى بهسهرهاتى ئهم موسڵمان بوونهى هۆكارێكى زانستى و فیزیایى بووه!
لێرهدا ئامادهبووان به گرنگى یهوه گوێیان لـێ رِاگرت، تاكو بزانن چۆن زانستى فیزیك ئهم لاوه سوورباوه قژكاڵهى بهرهو ئیسلام رِێنمایى كردووه؟
دیمیترى رِوونى كردهوه كه له تیمێكى توێژینهوهى زانستیدا كار دهكات كه تایبهته به بوارى (فیزیاى بۆشایى vacuum physics) به سهرپهرشتیى پرِۆفیسۆر (نیكۆڵاى كۆسینیكۆف) كه یهكێكه له زانا ههڵكهوتووهكانى ئهم بواره.دیمیترى باسى لهوه كرد كه چهند “نموونه “یهكیان دروست كردووه و تاقیكردنهوهى لابۆرییان لهسهر ئهنجام داوه، به مهبهستى لێكۆڵینهوه له تیۆرێكى نوىَ بۆ لێكدانهوهى خولانهوهى زهوى به دهورى تهوهرهى خۆى دا. بهڵام دواى دهرهنجامهكان زانیى كه فهرموودهیهكى پێغهمبهرى ئیسلام ههیه – دروودى خواى لهسهر بێت – ههموو موسڵمانان دهیزانن و له ناوهرۆكى باوهرِیانه و، جهخت لهسهر دهرهنجامى ئهزموونگهیى ئهو تیۆره دهكاتهوه و لهگهلَ پوختهكهى دا یهك دهگرێتهوه. ئیتر دڵنیا بوو لهوهى “زانراو “ێكى وهك ئهمه كه تهمهنى زیاد له (1400) ساڵه، تاكه سهرچاوهكهى دهبىَ بهدیهێنهرى گهردوون بێت!
ئهو تیۆرهى كه پرِۆفیسۆر (كۆسینیكۆف) باسى دهكات به نوێترین تیۆر دادهنرێت له بوارى لێكۆڵینهوه له دیاردهى خولانهوهى زهوى به دهورى تهوهرهى خۆى دا.
ئهم گرووپه یهكهم جار نموونهیهكیان ئاماده كرد، كه بریتى بوو له تۆپێكى پرِ له توخمى قهسدیرى تواوه و له بوارێكى موگناتیسى دا دانرا كه به كردارى پێچهوانه بوونهوهى بارگهكان ئاماده كرابوو.. جا ههر هێندهى تهزووى كارهباى نهگۆرِ به دوو جهمسهره كارهبایى یهكهدا دهبرێت ئهوا بواره موگناتیسى یهكه پێكدێت و، تۆپه پرِ له قهسدیره تواوهكهش دهكهوێته
خولانهوه به دهورى تهوهرهكهى خۆى دا. ئهم دیاردهیهش ناونراوه به: ” كردارى تهواوكاریى ئهلیكترۆماگنۆدینامیكى ” كه به شێوه گشتى یهكهى لاسایى كردنهوهیه بۆ پرِۆسهى خولانهوهى زهوى به دهورى تهوهرهى خۆى دا و، له جیهانى رِاستهقینهماندا وزهى خۆر دهبێت به هێزى بزوێنهر. ئهوهتا وزهى خۆر بوارێكى موگناتیسیى ئهوتۆ بهرههم دههێنێت كه زهوى به دهورى تهوهرهى خۆى دا دهخولێنێتهوه. خێرایى و سستیى ئهم خولانهوهیهى زهویش هاورِێژهیه لهگهلَ رِادهى چرِیى وزهى خۆردا و، بار و ئاراستهى جهمسهرى باكوورى گۆى زهویش پشت بهو چرِى یه دهبهستىَ.
تێبینى كراوه كه جهمسهرى موگناتیسیى زهوى ههتا ساڵى (1970) به خێرایى یهك دهجووڵا كه له (10كم) له ساڵێكدا زیاتر نهبوو. بهڵام لهم ساڵانهى دوایى دا خێرایى یهكهى زیادى كرد ههتا گهیشته (40كم) له ساڵێكدا. تهنانهت ساڵى (2001) جهمسهرى موگناتیسیى زهوى بۆ یهك جار (200كم) دوور كهوتهوه. ئهمهش تێمان دهگهیهنێت كه له ژێر كاریگهریى ئهم هێزه موگناتیسى یانهدا ههردوو جهمسهرى موگناتیسیى زهوى شوێنهكانیان دهگۆرِنهوه. كه ئهمهش ئهوه دهگهیهنێت گۆى زهوى ئهو كاته به ئاراستهى پێچهوانهى ئێستایدا دهخولێتهوه و، خۆر له خۆرئاوه ههڵدێت!
“دیمیترى ” ئهم زانیاریانهى له هیچ كتێبێكدا نهخوێندووهتهوه و پێشتریش له كهسى نهبیستووه. بهڵكو به دهستهكانى خۆى و له رِێى توێژینهوه و تاقیكردنهوه و ئهزموونهوه پێى گهیشتووه.
ئنجا دواى گهیشتن بهم دهرهنجامه، لهناو كتێبه ئاسمانى یهكان و ئایینه جیاجیاكاندا كه بۆ باسى ئهمه گهرِا، هیچ شتێكى نهبینى ئاماژهى بۆ باسى ئهمه كردبێت، جگه له ئایینى ئیسلام. چونكه به خزمهتى ئهو فهرموودهیه گهیشت كه ئیمامى موسلیم له ئهبوو هورهیرهوه – خواى لـىَ رِازى بێت – دهگێرِێتهوه كه : پێغهمبهر – دروودى خواى لهسهر بێت – فهرموویهتى: (مَنْ تابَ قبلَ أنْ تطلعَ الشمسُ مِن مغربِها تابَ اللهُ عليه) .
واته: (ههركهسێك، پێش ئهوهى خۆر له خۆرئاواوه ههڵبێت، تۆبه بكات خواى گهوره تۆبهكهى لـىَ قبوولَ دهكات).
دواى ئهوهى كه به خزمهتى ئهم فهرموودهیهى پێغهمبهرى ئیسلام گهیشت، تهنها هێنده له نێوان دیمیترى و موسڵمان بوونیدا مابوو كه شایهتمان بهێنێت، كه ههروهها شى كرد!
دیاره ئهم تیۆرهى كه به تاقیكردنهوه بۆى سهلما، نیشانهیهك بوو خواى گهوره پیشانى دیمیتریى دا تاكو رِێنمایى بكات بۆ رِێى ئایینى ئیسلام، كه له دواییدا پێى بههرهمهند بوو, ئێستا دیمیترى سهرچاوهیهكى بهخورِى له بهردهستدایه كه لێى ههڵدهگۆزێ و به گیان و ژیریى خۆى لێى دهنۆشى.
دیمیترى دواى موسڵمان بوونى، لهو مهڵبهنده ئیسلامى یه دانهبرِا، بهڵكو هاتوچۆى بۆ ئهوىَ ههر بهردهوامه. نامهیهكى دوكتۆراشى له بهردهستدایه كه دهیهوىَ تهواوى بكات، بهڵام به گیانێكى نوىَ، كه گیانى زاناى فیزیایى موسڵمانه.. كه لهناو تاقیگهكهیدا پهى به مهزنیى بهدیهێنهر دهبات و، تهسبیحات و سوپاسگوزاریى پێشكهش دهكات.
ئهو تیۆرهى كه پرِۆفیسۆر (كۆسینیكۆف) باسى دهكات به نوێترین تیۆر دادهنرێت له بوارى لێكۆڵینهوه له دیاردهى خولانهوهى زهوى به دهورى تهوهرهى خۆى دا.
ئهم گرووپه یهكهم جار نموونهیهكیان ئاماده كرد، كه بریتى بوو له تۆپێكى پرِ له توخمى قهسدیرى تواوه و له بوارێكى موگناتیسى دا دانرا كه به كردارى پێچهوانه بوونهوهى بارگهكان ئاماده كرابوو.. جا ههر هێندهى تهزووى كارهباى نهگۆرِ به دوو جهمسهره كارهبایى یهكهدا دهبرێت ئهوا بواره موگناتیسى یهكه پێكدێت و، تۆپه پرِ له قهسدیره تواوهكهش دهكهوێته
خولانهوه به دهورى تهوهرهكهى خۆى دا. ئهم دیاردهیهش ناونراوه به: ” كردارى تهواوكاریى ئهلیكترۆماگنۆدینامیكى ” كه به شێوه گشتى یهكهى لاسایى كردنهوهیه بۆ پرِۆسهى خولانهوهى زهوى به دهورى تهوهرهى خۆى دا و، له جیهانى رِاستهقینهماندا وزهى خۆر دهبێت به هێزى بزوێنهر. ئهوهتا وزهى خۆر بوارێكى موگناتیسیى ئهوتۆ بهرههم دههێنێت كه زهوى به دهورى تهوهرهى خۆى دا دهخولێنێتهوه. خێرایى و سستیى ئهم خولانهوهیهى زهویش هاورِێژهیه لهگهلَ رِادهى چرِیى وزهى خۆردا و، بار و ئاراستهى جهمسهرى باكوورى گۆى زهویش پشت بهو چرِى یه دهبهستىَ.
تێبینى كراوه كه جهمسهرى موگناتیسیى زهوى ههتا ساڵى (1970) به خێرایى یهك دهجووڵا كه له (10كم) له ساڵێكدا زیاتر نهبوو. بهڵام لهم ساڵانهى دوایى دا خێرایى یهكهى زیادى كرد ههتا گهیشته (40كم) له ساڵێكدا. تهنانهت ساڵى (2001) جهمسهرى موگناتیسیى زهوى بۆ یهك جار (200كم) دوور كهوتهوه. ئهمهش تێمان دهگهیهنێت كه له ژێر كاریگهریى ئهم هێزه موگناتیسى یانهدا ههردوو جهمسهرى موگناتیسیى زهوى شوێنهكانیان دهگۆرِنهوه. كه ئهمهش ئهوه دهگهیهنێت گۆى زهوى ئهو كاته به ئاراستهى پێچهوانهى ئێستایدا دهخولێتهوه و، خۆر له خۆرئاوه ههڵدێت!
“دیمیترى ” ئهم زانیاریانهى له هیچ كتێبێكدا نهخوێندووهتهوه و پێشتریش له كهسى نهبیستووه. بهڵكو به دهستهكانى خۆى و له رِێى توێژینهوه و تاقیكردنهوه و ئهزموونهوه پێى گهیشتووه.
ئنجا دواى گهیشتن بهم دهرهنجامه، لهناو كتێبه ئاسمانى یهكان و ئایینه جیاجیاكاندا كه بۆ باسى ئهمه گهرِا، هیچ شتێكى نهبینى ئاماژهى بۆ باسى ئهمه كردبێت، جگه له ئایینى ئیسلام. چونكه به خزمهتى ئهو فهرموودهیه گهیشت كه ئیمامى موسلیم له ئهبوو هورهیرهوه – خواى لـىَ رِازى بێت – دهگێرِێتهوه كه : پێغهمبهر – دروودى خواى لهسهر بێت – فهرموویهتى: (مَنْ تابَ قبلَ أنْ تطلعَ الشمسُ مِن مغربِها تابَ اللهُ عليه) .
واته: (ههركهسێك، پێش ئهوهى خۆر له خۆرئاواوه ههڵبێت، تۆبه بكات خواى گهوره تۆبهكهى لـىَ قبوولَ دهكات).
دواى ئهوهى كه به خزمهتى ئهم فهرموودهیهى پێغهمبهرى ئیسلام گهیشت، تهنها هێنده له نێوان دیمیترى و موسڵمان بوونیدا مابوو كه شایهتمان بهێنێت، كه ههروهها شى كرد!
دیاره ئهم تیۆرهى كه به تاقیكردنهوه بۆى سهلما، نیشانهیهك بوو خواى گهوره پیشانى دیمیتریى دا تاكو رِێنمایى بكات بۆ رِێى ئایینى ئیسلام، كه له دواییدا پێى بههرهمهند بوو, ئێستا دیمیترى سهرچاوهیهكى بهخورِى له بهردهستدایه كه لێى ههڵدهگۆزێ و به گیان و ژیریى خۆى لێى دهنۆشى.
دیمیترى دواى موسڵمان بوونى، لهو مهڵبهنده ئیسلامى یه دانهبرِا، بهڵكو هاتوچۆى بۆ ئهوىَ ههر بهردهوامه. نامهیهكى دوكتۆراشى له بهردهستدایه كه دهیهوىَ تهواوى بكات، بهڵام به گیانێكى نوىَ، كه گیانى زاناى فیزیایى موسڵمانه.. كه لهناو تاقیگهكهیدا پهى به مهزنیى بهدیهێنهر دهبات و، تهسبیحات و سوپاسگوزاریى پێشكهش دهكات.
سهرچاوه:
(www.55a.net) ئهویش له: پێگهى (مركز الرائد للخدمات الإعلامیه – ئۆكرانیا):
www.Arraid.org
ئەم بابەتە لە گۆڤاری هەیڤ ژمارە (10) و ژمارە (25) ژمارە نایاب دا بڵاوكراوەتەوە
www.Arraid.org
ئەم بابەتە لە گۆڤاری هەیڤ ژمارە (10) و ژمارە (25) ژمارە نایاب دا بڵاوكراوەتەوە
" هۆی دواكەوتنی موسوڵمانان وپێشكەوتنی ڕۆژئاوا "
" هۆی دواكەوتنی موسوڵمانان وپێشكەوتنی ڕۆژئاوا "
د. کەریم ئەحمەد
هەندێ كەس كاتێك تەماشای ڕەوشی جیهانی ئیسلامی دەكەن لە دواكەوتووییدا دەیانەوێ هۆیەكەی بگێڕنەوە بۆ ئیسلام و ئیسلام تاوانبار بكەن بەوەی كە ئەو هۆكاری سەرەكی دواكەوتنی موسوڵمانانەو دەڵێن ئەگەر موسوڵمانان بیانەوێت پێشكەون دەبێ دەسبەرداری ئاینەكەیان ببن وەكو چۆن ڕۆژئاواییەكان دوای دەسبەرداربوونی ئاینەكەیان پێشكەوتن .
ئەم قسەیە هەندێك لە موسوڵمانان لە سادەیی و خڵەفاوییەوە دەیكەن، بەڵام ناحەزانی ئیسلام لە ڕۆژئاواییەكان بە هەردوو دەزگای عەلمانی و تەبشیرییەوە بە مەبەستی هەڵگەڕاندنەوەی موسوڵمانان لە ئیسلام یان لانی كەم لاوازكردنی پابەندییان بە ئیسلامەوە ئەو قسەیە دەكەن. نەك هە ئەوە بەڵكو هەندێك جار تەبشیرییەكان (موژدەدەرانی مەسیحی) بە پشت بەستن بە بێئاگایی موسوڵمانان لە مێژووی ڕۆژئاواو مێژووی ململانێی كەنیسەو زانایان و بەرەنگاربوونەوەی زانست لەلایەن پیاوانی ئاینی مەسیحییەوە دەیانەوێت وا لەو خەڵكییە بگەیەنن كە هۆی پێشكەوتنی ڕۆژئاوا ئاینەكەیانەو هۆی دواكەوتنی موسوڵمانانیش ئاینەكەیانە و پێیان دەڵێن ئەگەر دەتانەوێت پێشكەون وەرنە سەر ئاینی مەسیحی !.
لە ڕاستیدا ئەم بابەتە شتی زۆری لەسەر نوسراوەو قسەی زۆری لە سەركراوەو زۆر لە بیرمەندو دانشمەندە ئیسلامییەكان قسەیان لە سەر كردووەو هەوڵیان داوە هۆیەكانی دوا كەوتنی جیهانی ئیسلامی دەست نیشان بكەن ، لە پێشی هەمووشیانە شەكیب ئەرسەلان لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە لێی كۆڵیوەتەوەو كتێبێكی نووسیوە بەهەمان ناونیشان ، من لێرەدا بە كورتی ڕای خۆم دەڵێم و هەركەسێكیش دەیەوێت زیاتری لەسەر بزانێت دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ هەندێك لەو كتێبانەی لەو بارەیەوە نوسراون.
پێش هەموو شتێك دەبێ ئەوە بزانین كە خوا دەسەڵاتی مرۆڤی داوە بەسەرهەرچی لە ئاسمانەكان و زەویدا هەیە و هەمووی بۆ مرۆڤــ ڕەخساندوە (أَڵمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ ڵكُم مَّا فِی السَّمَاۆاتِ ۆمَا فِی الْأَرْض ....) (لقمان: 20).واتە: ئایا نابینن خوا هەرچی لە ئاسمانەكان و زەویدا هەیە خستویەتە ژێر دەستی ئێوەوە؟ كەواتە پێشكەوتن و دواكەوتن پەیوەندی بەوەوە هەیە مرۆڤ تا چ ڕادەیەك هەوڵ دەدات و تێدەكۆشی بۆ سود وەرگرتن لەو توانایانەی پێی دراوەو لەو گێتییەی خراوەتە ژێر دەستییەوە ، نەك پەیوەندی بە ئاین و بیرو باوەڕەوە هەبێت ، بەو مەرجەی ئەو ئاینە ڕێگر نەبێت لەبەردەم بەكارهێنانی ژیری و سود وەرگرتن لەو بەهرانەی پێی دراوە ، جا ئەگەر سەلماندمان كە ئیسلام نەك هەر ئەو كارەی نەكردووە بەڵكو بە پێچەوانەوە هانی موسوڵمانانی داوە سود لەو بەهرانە وەرگرن كەپێیان دراوەو ئەو شتانەی خراونەتە ژێر دەستیان ، ئەو كاتە دەبێ لە هۆیەكی تر بگەڕێین بۆ دوا كەوتنی موسوڵمانان.
ئەڵبەتە بیرمەندو دانشمەندە ئیسلامییەكان ئەم كارەیا كردووەو تاوانەكەیان بە پلەی یەكەم خستۆتە ئەستۆی موسوڵمانان، چ لە تێگەیشتنی هەڵە بۆ ئیسلام وەیا زاڵبوونی ڕۆحی تەمەڵی و هەوڵی جددی نەدان بۆ دونیاو پشت بەستن بە خەڵكی تر(الاتكالیە) كە زۆرێكی كاریگەری تەصەوف بووە لەسەریان . ئەمانە هەمووڕاستن و ئەهلی تەصەوف و تەنانەت زانایانی ئاینی تەسك بین و كورت بین ڕۆڵی زۆریان هەبووە لەم مەسەلەیەدا بەڵام خۆ دەسەڵاتدارانی جیهانی ئیسلامی لەسەرەتاو ناوەڕاستەكانی سەدەی بیستەمەوە نە ئەهلی تەصەوف بوون و نە پابەند بوون بە ڕێنماییەكانی شێخانی تەریقەت و زانایانی ئاینی بەڵكو هەموو عەلمانی و لادینی بوون ، ئەی بۆچی پێشنەكەوتین؟ لێرەوە دەتوانین وەڵامەكەمان دەسكەوێتەوە ، ئەویش ئەوەیە:
دەتوانین بڵێین سەرەتای ئەم پێشكەوتنەی مرۆڤایەتی شتێكی كتوپڕبوو نەك پرۆسەیەكی لەسەرخۆ ، چونكە ئەو پێشكەوتنەی لە ماوەی سەدو پەنجا ساڵدا ڕوویداوە ملیۆنەها جار زیاترە لەوەی كە مرۆڤایەتی بە درێژایی تەمەنی بەدەستی هێناوە ، ئەگەر ئەو بڕە گۆڕانەی ئێستا ڕۆژانە بەسەر مرۆڤایەتیدا دێت و ئەو پێشكەوتنەی ڕۆژانە ڕوودەدات لەوەبەر لە ساڵێكدا ڕوویبدایە ئێستا مرۆڤایەتی لە دۆخێكی تردا دەبوو ، لێرەوە دەتوانین ئەو پێشكەوتنە كتوپڕەی مرۆڤایەتی بشوبهێنین بە كۆمەڵێك هەژار لە پڕێكدا بكەون بەسەر گەنجینەیەكی پارەداو دوای ئەوە ژیانیان گۆڕانكارییەكی جەوهەری بەسەردا بێت زۆر جیاواز لە پێشوو و هەر ڕۆژەی شتێكی نوێ بكڕن و شتێكی نوێ دروستكەن . بەنیسبەت پێشكەوتنی مرۆڤایەتیشەوە هەمان شت ڕوویدا، هەزارەها ساڵ لە ژیانێكی نیمچە جێگیر ، لە پڕێكدا پێشكەتنێكی بێ وێنە بە شێوەی بازدان ، بە ڕادەیەك كە هیچ ڕۆژێك لەوەی پێش خۆی ناچێت ، وەكو ئەوەی ئەم زانستە گەنجینەیەك بووبێت كلیلەكەی كەوتبێە دەستی ڕۆژئاوا و ڕۆژانەشتی نوێ دابێنن !.
دوو هۆكاری گرنگ هەن لەوەندەی من خوێندومەتەوە كەسم نەدیوە ئاماژەیان پێبدات:
یەكێكیان: ئەو ستەم و زۆردارییە بوو لە لایەن كەنیسەو دەسەڵاتەوە دەكرا لە خەڵكی و ئەو كۆتكردنەی خەڵكی بوو لە بیركردنەوە لە لایەن كەنیسەوە ، ئەمە پەرچەكردارێكی لای خەڵكی دروستكردو هانی دەدان بەهەر نرخێك بووە هەوڵی ڕزگاربوون بدەن لە دەسەڵاتی كەنیسە ،
دووەمیان : سروشتی وڵاتانی ئەوروپاییە كە ئەو داهات و دەرامەتانەیان نەبوو ژیانێكی باشی پێ ببەنە سەر ، ئەمیش هانی دەدان لە هەوڵی بەردەوامدا بن بۆ بەدەستهێنانی بژێوی باشتر. ئەوەی مێژووی ئەوروپا بخوێنێتەوە ئەم ڕاستییەی بۆ دەردەكەوێت ، بۆ نموونە گەڕان بە دوای زێڕدا كە ئیشێكی زۆر قورس بوو لەوێ زۆر باو بوو یان گەڕان بەدوای شوێنێكی تردا بۆ دۆزینەوەی بژێوی بە هۆی نالەباری باری ژیانیانەوە بوو ئەوە بوو لە ئەنجامدا كیشوەری ئەمریكاو ئوسترالیاو چەندین شوێنی تریان دۆزییەوە كە لەوڵاتانی خۆیان بە پیتتر بوو و زۆرێكیان كۆچیان بۆی كرد. لە ئەنجامی ئەو هەموو گەڕان و هەوڵدانە ڕێیان كەوت لە كلیلی زانست و لە پڕێكدا ئەو قەڵەمبازەیان داو ئینجا كەوتنە پەلاماردانی وڵاتانی تر بۆ گەڕان بەدوای كەرەسەی خاوو دابینكردنی بازاڕ بۆ كاڵاكانیان.
هەموو دەزانین ئەوروپا دوای شۆڕشی پیشەسازی دەستی كردە پەلاماردانی وڵاتانی دونیا ، ئەمەش وایكرد تا لە توانایاندا هەبێت ڕێگە نەدەن بەو وڵاتانەی لە ژێر دەستیاندان پێشكەون بۆ مسۆگەركردنی ئەو دوو مەبەستە . وە لەبەر ئەوەی جیهانی ئیسلامی بە گشتی و جیهانی عەرەبی بەتایبەتی كەوتوونەتە ناوەڕاستی جیهانەوەو گرنگترین سەرچاوەكانی وزەو كەرەسەی خاوی تێدایە و باكوری زەوی بە باشوریەوەو ڕۆژهەڵات بە ڕۆژئاواوە دەبەستێت ، بۆیە پشكی گەورەی بەركەوتووە لەو هەوڵەی ڕۆژئاوا بۆ ڕێگرتن لە پێشكەوتنی .
شتێكی ئاساییە ڕۆژئاوای پێشكەوتوو ڕێگە نەدات ئەم وڵاتانە پێشكەون ، هەروەكو چۆن ئەو كۆمەڵە خەڵكەی گەنجینەی پارەكەیان دۆزیوەتەوە هەوڵدەدەن تەنها بۆ خۆیانی ببەن و خەڵكی تری لێ بێبەش بكەن ، بەهەمان شت ، ئەوانەی كلیلی ئەو پێشكەوتنەیان دەستكەوتووە هەوڵدەدەن كەسی تر بەشداریان نەبێت لەبەر ئەو دوو هۆیەی سەرەوە كە باسمان كرد و هۆكارێكی تریش كە زۆر كەس دەیانەوێت نكۆلی لێبكەن ئەویش ڕقی كۆنی ڕۆژئاوایە لە جیهانی ئیسلامی و ترسیان لە ئیسلام كەوایان لێدەكات نەهێلن موسوڵمانان پێشكەون .
چاندنی دەوڵەتی جوولەكەش لەناو جەرگەی جیهانی ئیسلامیدا و بەرگری لێكردنی بە هەرچی هێز هەیە هەر بۆ ئەو مەبەستەیە .
ڕۆژئاوا بۆ دابینكردنی دواكەوتوویی ئەم وڵاتانە ڕژێمگەلێكیان سەپاندووە بەسەر ئەم میللەتانەدا ئەجندەكانی ئەوان بەپابكەن لە وڵاتەكانیاندا، بۆیە دەبینی هیچ هەوڵێكی جیددی نادەن بۆ پێشخستنی وڵاتەكانیان و هەوڵدەدەن ئەم وڵاتانە بار بێت بەسەر ڕۆژئاواوەو هیچ شتێكی ئەوتۆیان نەبێت پشت بەخۆیان ببەستن و بودجەیەكی ئەوتۆ تەرخان ناكەن بۆ توێژینەوەی زانستی ودروستكردنی كارگەی ئوتۆمبیل و فڕۆكەو چەك و تەقەمەنی و هتد..
وەنەبێ موسوڵمانان زانایان تێدا نەبێت بەڵكو سەنتەرەكانی توێژینەوەی زانستی لە ڕۆژئاوا زۆرێكیان موسوڵمانن بە تایبەت میسری و پاكستانی ، بەڵام بۆچی لە وڵاتانی خۆیاندا ئیش ناكەن و ئوێژینەوە ناكەن ؟ لەبەرئەوەی مۆڵەتیان پێنادرێت و كەشوهەوای گونجاویان بۆ ناڕِەخسێنرێت و بودجەیان بۆ تەرخان ناكرێت!.
دەتوانی ڕۆژئاواو جیهانی ئیسلامی بشوبهێنی بە دوو كەس زۆرانبازی دەكەن ، یەكێكیان فرسەت دێنێ و ئەوی تریان دەدا بە زەویدا ، دوای ئەوە سواری سەر سنگی دەبێت و ناهێڵێت هەڵسێتەوە . ڕێك ڕۆژئاوا وایكردووە ، چووەتە سەر سنگی جیهانی ئیسلامی لە ڕێگەی ئەو حكومەتانەی دایانناوەو ناهێڵن هەناسەبدەن و پێشكەون .كەواتە بەرپرسی یەكەم لە دواكەوتوویی جیهانی ئیسلامی ڕۆژئاوای دەسەڵاتدارە و بەرپرسی دووەم حكومەتەكانی جیهانی ئیسلامییەو سێهەمیش خۆمانین.
لەوانەیە هەندێك كەس بڵێن :ئەگەر وایە بۆچی هەندێك وڵاتی ئیسلامی وەكو مالیزیا پێشكەوتووە ؟ لە وەڵامدا دەڵێین حیسابی جیهانی عەرەبی جیاوازە لە مالیزیاو شوێنی تر ، لەبەر ئەو هۆیانەی كەلەوەبەر باسمان كرد و لەبەر خاتری دەوڵەتی جولەكە كە مانەوەی لەم ناوچەیەدا پێویستە بۆ دابینكردنی بەرژەوەندییەكانی ڕۆژئاوا. لەوانیە ئێستا بەرپرسانی كورد زیاتر لەم ڕاستییە بگەن چونكە بایەخنەدانی حكومەتی كوردی بەپیشەسازی و كشتوكاڵا پێدەچێ لەبەر نەزانی نەبێت بەڵكو لەبەرئەوە بێت كە ڕێگەیان پێنادرێت!.
Subscribe to:
Posts
(Atom)